Wat was de grootste beleidsfout tijdens corona? 'Ik zou graag zien dat het parlement ook naar zichzelf kijkt'

Daarnaast gaat Marianne Zwagerman ook in gesprek met hoogleraar Besturen van Veiligheid aan de Radboud Universiteit en de enige actieve hoogleraar in Nederland die zich volledig op dit vakgebied richt. Hoe kon het dat bestaande pandemiedraaiboeken naar de achtergrond verdwenen? En gaat de enquêtecommissie werkelijk blootleggen wat er misging, of blijft de fundamentele discussie over proportionaliteit en crisismanagement nog steeds buiten beeld?

Corona-enquêtecommissie

"Ik probeer natuurlijk wel uit pure interesse het verloop van de enquêtecommissie te volgen en de belangrijkste gesprekken te bekijken", vertelt professor dr. Ira Helsloot. "Deze enquêtecommissie zegt: 'We willen lessen voor de toekomst trekken.' En het antwoord is: dat willen ze niet, want daarvoor hebben ze hun scope veel te beperkt gekozen."

Helsloot legt uit dat hij in een eerder artikel in het Financieele Dagblad samen met andere hoogleraren betoogde dat de reikwijdte van het onderzoek te beperkt is. "Hun focus ligt vooral op de rechtmatigheid van het handelen. Daar ben ik zelf in twee minuten klaar mee", zegt Helsloot lachend. "Want als je zegt dat het een crisis is, dan mag je noodrecht gebruiken en ben je in principe altijd rechtmatig bezig. Dus wat dat betreft ben je als enquêtecommissie snel klaar: niemand heeft een juridische fout gemaakt."

Effectief en efficiënt beleid

Volgens Helsloot is dit ook niet de meest interessante vraag om te stellen. "Ik zou willen weten: was het beleid effectief? En nog veel belangrijker: was het efficiënt?" De hoogleraar geeft een voorbeeld dat hij vaker gebruikt om het verschil tussen effectief en efficiënt uit te leggen. "Als je corona de wereld uit wilt hebben, kun je dat doen door iedereen een zelfmoordpil te geven. Dat is een buitengewoon effectieve maatregel. Maar als je kijkt naar maatschappelijke kosten en baten, zeg je: dat moet slimmer kunnen. Daar kijkt die hele enquêtecommissie helemaal niet naar."

"Ik zou heel graag zien dat het parlement ook naar zichzelf kijkt", stelt Helsloot. Volgens hem zijn er veel lessen te trekken voor een volgende crisissituatie. "Om de volgende keer te kunnen zeggen: dit zijn de instrumenten die wij willen gebruiken. Daarbij moet je kijken naar de kosten en baten van het beleid." Hij ziet het coronabeleid regelmatig terugkomen in de literatuur over kosten-batenanalyses. "En werkelijk alle kosten-batenanalyses geven aan dat dit slecht beleid was."

Lockdowns en vaccinaties

"In die eerste periode, die eerste maanden, heb ik links en rechts met de hoogste ambtenaren gesproken. In die gesprekken heb ik altijd gedacht: deze mensen willen ook het goede. Ze willen uit die crisis komen en proberen dat op een proportionele manier te doen." Helsloot begon te twijfelen toen de maatregelen volgens hem buitenproportioneel werden. "In die zomer is dat in mijn beleving ook gekanteld."

Voor Helsloot kwam dat vooral door het invoeren van een tweede lockdown. Zwagerman haalt aan dat Jaap van Dissel tijdens de verhoren van de corona-enquêtecommissie werd gevraagd naar de keuze voor een lockdown. "Hij zei: 'Dan moet je een soort middeleeuwse lockdown doen.' Echt iedereen opsluiten totdat er vaccins zijn", legt Zwagerman uit. Helsloot noemt die aanpak opvallend. "Lockdown totdat je vaccinatie hebt, anders krijg je het de wereld niet uit. Overigens is dat inhoudelijk een onjuiste stelling, want we hebben nog nooit een coronavaccin gehad dat besmettingen volledig voorkomt."

Volgens Helsloot is het onmogelijk om met een vaccin de overdracht van een infectie volledig te voorkomen. "Maar dat was wel wat veel politici in het begin dachten", vertelt hij. "Dat 'Dansen met Janssen' is volgens mij echt ontstaan omdat mensen dat geloofden. Ze dachten dat ze na zo'n vaccin van het probleem af waren. Maar zo werkt het niet met vaccins tegen coronavirussen. Die blijven gewoon rondgaan en een vaccin kan je hooguit enigszins beschermen."

Grootste probleem

"Voor mij is het grootste probleem dat er in Nederland bewust voor is gekozen om ingewikkelde discussies te vermijden door simpelweg het eenzijdige advies van het OMT te volgen", stelt Helsloot. Volgens hem was er daardoor te weinig aandacht voor de maatschappelijke gevolgen van het beleid en werden de gebruikelijke procedures voor crisisbeheersing genegeerd. "Dat was niet de Nederlandse crisisstructuur", legt Helsloot uit.

"Het OMT hoorde gewoon ergens in de kelder te zitten en één van de adviezen te geven." Vervolgens had dat advies volgens hem besproken moeten worden in het Bestuurlijk Afstemmingsoverleg (BAO), een vast onderdeel van de Nederlandse crisisstructuur. Daar zouden ook de maatschappelijke implicaties moeten worden meegewogen. "We hadden een breder, integraal advies aan de minister moeten geven." Juist het ontbreken van kosten-batenanalyses in het crisisbeleid zou volgens Helsloot een belangrijk leerpunt moeten zijn voor de corona-enquêtecommissie. "En als het gaat om de juiste vragen: die worden dus niet gesteld", concludeert Zwagerman.

Benieuwd naar wat Marianne Zwagerman, Rick van Velthuysen en professor dr. Ira Helsloot nog meer te bespreken hebben over het beleid tijdens de coronacrisis? Beluister dan nu die nieuwste podcast van Op z'n Kop!