Moeten ambtenaren politiek neutraal blijven? 'Een kleine activistische minderheid heeft de macht gegrepen'

XR-ambtenaren

Marianne Zwagerman en Rick van Velthuysen hebben stevige kritiek op de invloed van milieuorganisaties, activisten en ambtenaren op het Nederlandse landbouwbeleid. Voor Zwagerman was de oprichting van een ambtenarengroep binnen Extinction Rebellion een belangrijk moment. "Vorige week stond in het Financieel Dagblad een artikel dat er ook weer binnen Extinction Rebellion nu de XR-ambtenarengroep is opgericht", vertelt ze.

Volgens Zwagerman zijn de betrokken ambtenaren op verschillende plekken binnen de overheid actief. "Het zijn vooral rijksambtenaren, maar ze zitten ook bij de waterschappen en bij de provincies."

"Op allerlei plekken zitten ambtenaren die zich bij Extinction Rebellion hebben aangesloten en zij eisen nu dat de regering een klimaatcrisis uitroept", legt Zwagerman uit. Volgens haar pleiten zij daarnaast voor het uitroepen van een nationale noodsituatie, waarmee vergaande maatregelen mogelijk zouden worden.

Zwagerman is kritisch op de invloed die ambtenaren volgens haar kunnen uitoefenen: "Ambtenaren hebben veel meer macht dan ze vaak denken. Maar dat is macht. Dat is macht die is gegrepen. Dat is macht zonder democratisch mandaat. Dat is macht die wordt betaald door de belastingbetaler."

'Dan ga je maar de politiek in'

Volgens Zwagerman kunnen ambtenaren zich relatief gemakkelijk activistisch opstellen zonder daar persoonlijk veel gevolgen van te ondervinden. Ze vraagt zich daarom af of ambtenaren die actief zijn binnen klimaat- of milieuorganisaties hun activisme voldoende kunnen scheiden van hun publieke functie.

Ook Jean Rummenie, oud-staatssecretaris en jarenlang werkzaam op het ministerie van Landbouw, maakt zich zorgen over de houding van sommige ambtenaren. Hij benadrukt dat ambtenaren een eigen mening mogen hebben, maar dat daar volgens hem ook een verantwoordelijkheid tegenover staat.

"Het wordt hoog tijd dat jullie allemaal je eed die jullie gezworen hebben weer gaan lezen", zegt Rummenie. "En als je je daar niet aan wil houden, ja, dat is dan fijn, maar dan behoor je te gaan. Dan kun je in de politiek gaan en dan kun je daar je mening gaan verkondigen."

'Ecoterreur'

Zwagerman plaatst de discussie over activistische ambtenaren in een breder verhaal over de invloed van milieuorganisaties en juridische procedures. Zij gebruikt daarvoor de term 'ecoterreur'.  "De ambtenarij gebruikt die macht, het recht met activistische rechters en het openbaar bestuur waar ze geïnfiltreerd zijn als wapen", stelt ze. "Ik vind dat daadwerkelijk wel terrorisme."

Zwagerman verbindt haar uitspraak aan de gevolgen die het huidige landbouw- en milieubeleid volgens haar heeft voor boeren. Tijdens de protesten in Den Bosch sprak ze met boeren over de persoonlijke impact van de druk op hun bedrijven.

Ze vertelt over een jonge boer die op 22-jarige leeftijd het bedrijf van zijn vader moest overnemen nadat hij zijn dode vader in de melkput had gevonden. Volgens Zwagerman zijn er meer boeren die door de druk en problemen binnen de sector in ernstige psychische problemen zijn geraakt. "Dus ja, er zijn wel dodelijke slachtoffers", stelt ze. "Deze mensen sneuvelen onder deze terreur. Dus daarom noem ik het ecoterreur."

Wie bepaalt het beleid?

De discussie raakt daarmee aan een bredere vraag: wie bepaalt uiteindelijk de koers van Nederland? Volgens Zwagerman krijgen niet-gekozen ambtenaren en maatschappelijke organisaties volgens haar te veel invloed op het beleid. Ze vindt dat daarmee de verhouding tussen democratisch gekozen politici, ambtenaren en maatschappelijke organisaties onder druk komt te staan.

Voor Rummenie speelt daarnaast de loyaliteit van ambtenaren aan hun functie een belangrijke rol. Een ambtenaar kan volgens hem een persoonlijke overtuiging hebben, maar moet zich tegelijkertijd houden aan de verantwoordelijkheid die bij zijn functie hoort.

Het debat gaat daarmee niet alleen over het recht van ambtenaren om een mening te hebben. Het gaat ook over de vraag hoe persoonlijke overtuigingen zich verhouden tot ambtelijke neutraliteit, loyaliteit en verantwoordelijkheid.
Mogen ambtenaren zich actief aansluiten bij klimaat- of milieuactiegroepen? En waar ligt volgens jou de grens tussen ambtelijke verantwoordelijkheid en activisme? 

Benieuwd naar het hele gesprek tussen Marianne Zwagerman, Rick van Velthuysen en Jean Rummenie? Beluister dan de nieuwste aflevering van Op Z’n Kop!.