Wat als een aangifte gebaseerd is op een hervonden herinnering?

Soms gebeurt het dat iemand zich na maanden of jaren plots een heftige gebeurtenis herinnert - bijvoorbeeld seksueel misbruik. Zo'n hervonden herinning kan aanleiding zijn tot een aangifte. "We hebben er geen exacte aantallen van", vertelt Mirjam ter Beek, recherchepsycholoog bij de politie. De schatting is dat zo'n 5 á 6 aangiftes voortkomen uit hervonden herinneringen. Voor het eerst is er door de Universiteit Maastricht en de Universiteit van Amsterdam onderzoek gedaan naar dit verschijnsel. 

Spontaan hervonden herinnering

Henry Otgaar is hoogleraar rechtspychologie aan de Universiteit Maastricht en werkte mee aan het onderzoek. Hij legt uit dat een hervonden herinnering in twee vormen voorkomt. De eerste is de spontaan hervonden herinnering. Daarbij zorgt een trigger - zoals een boek of film - ervoor dat een bepaalde herinnering opduikt. "Dat betekent niet dat die herinnering er niet was", legt Otgaar uit. Er is dan gewoon niet meer over nagedacht. 

Vaak gaat het om misbruik dat iemand op jonge leeftijd heeft meegemaakt. In het moment kan iemand het heel anders ervaren. "Ze hebben er bijvoorbeeld geen negatieve emotie of lading erbij", legt Otgaar uit. "Die herinnering is er wel in het brein, maar ze denken er niet aan. Jaren later krijgen ze informatie over wat misbruik inhoudt en krijgt die herinnering een nieuwe emotionele lading", vertelt hij. Het is een hele logische vorm van een een hervonden herinnering.

Hervonden herinnering door een actief zoekproces

Een andere manier waarop een herinnering naar boven kan komen, is wanneer mensen hier zelf naar op zoek gaan. Iemand voelt zich niet goed en gaat op zoek naar een verklaring - bijvoorbeeld via therapie. Otgaar noemt dat een "hervonden herinnering door een actief zoekproces". Sommige therapeuten zoeken naar de oorzaak van de mentale klachten. "Patiënten kunnen dan meegaan in die suggestie. Ze proberen een oorzaak te vinden voor hun klachten en dan gaan geloven of zelfs herinneren dat ze iets hebben meegemaakt wat misschien niet blijkt te kloppen", legt hij uit. 

"Het is niet zo dat herinneringen die bij therapie naar boven komen per definitie niet kloppen", benadrukt Otgaar. Maar het is ook niet vreemd dat iemand meegaat in zo'n suggestie. "Het is niet zo dat iemand die een hervonden herinnering heeft, moedwillig een vals verhaal komt vertellen", vertelt ook Mirjam ter Beek. Deze mensen zijn zó erg in het verhaal gaan geloven, dat het voor hen de waarheid is geworden. Zij noemt dat een fictieve herinnering. "Dat is absoluut iets anders dan een verhaal verzinnen en moedwillig onjuistheden verkondigen." 

Betrouwbaarheid van ons geheugen

Het onderzoek wijst uit dat zo'n spontane hervonden herinnering vaak betrouwbaarder is dan eentje waar actief naar is gezocht. Al is het natuurlijk nooit zwart-wit. Met dit onderzoek wordt wél aanbevolen dat de politie goed kijkt naar de ontstaansgeschiedenis van een herinnering. "Over het algemeen werkt ons geheugen gewoon goed", vertelt Otgaar. En dus is het niet aannemelijk dat iemand  iets zomaar verkeerd onthoudt. "Maar er zijn allerlei omstandigheden die herinneringen kunnen aantasten: tijd, suggesties, aannames." En het is aan de politie om te onderzoeken welke factoren op welke herinneringen invloed hebben.

Ter Beek benadrukt dat er altijd zorgvuldig onderzoek wordt gedaan naar de vraag of beschuldigingen met bewijs kunnen worden onderbouwd. Een herinnering op zichzelf is nooit voldoende om iemand te vervolgen – maar het kan wel het beginpunt zijn van een onderzoek.