Het zwijgrecht wordt niet begrepen door de maatschappij

'Wie zwijgt, die blijft, en wie praat, die gaat.' Deze diepgewortelde uitspraak klinkt geregeld achter de gevangenismuren en in de criminele wereld. Uit onderzoek van criminoloog Miet Vanderhallen, die met gedetineerden in vier gevangenissen sprak, komt naar voren dat zwijgen niet alleen een juridische strategie is. Het is ook een kwestie van reputatie, loyaliteit en zelfbescherming.

Unaniem besluit om te zwijgen

Het zwijgrecht geeft verdachten de mogelijkheid om vragen van de politie niet te beantwoorden. Niemand is verplicht mee te werken aan zijn eigen veroordeling. Toch kan die keuze gevolgen hebben voor de manier waarop een strafzaak verloopt.

"Als je besluit te zwijgen, is er ander bewijsmateriaal dat zwaarder gaat wegen. Als je wél meewerkt, kan er mildheid zijn", zegt Vanderhallen. De gevangenen die ze heeft gesproken, hebben allemaal gezwegen tijdens hun proces. De criminoloog merkte wat opvallends op. "Ze bevestigen unaniem dat ze bij een nieuw politieverhoor wederom zouden zwijgen." 

Er zijn ook gedetineerden die wel hun verhaal deden tijdens de verhoren. "Ze vertelden dat er veel druk op hen werd gelegd om een bepaald beeld te vullen." Volgens hen werd door verschillende betrokkenen hun verhaal anders geïnterpreteerd, of is uiteindelijk een eigen leven gaan leiden. "Zelfs wie onschuldig is, kan daardoor bang zijn dat een verklaring tegen hem wordt gebruikt."

Rol van de advocaten 

De verdachten kiest vaak zelf of die gaat zwijgen of niet. Dat gebeurt buiten de advocaat om. Maar er zijn ook verdachten die het advies opvolgen van de advocaat. Aanvankelijk adviseren zij soms om te zwijgen, zolang nog onduidelijk is welk bewijsmateriaal de politie heeft. Wanneer er al veel bewijs tegen een verdachte ligt, kan het volgens Vanderhallen echter verstandiger zijn om samen met de advocaat een passende proceshouding te bepalen. 

Sommige advocaten kiezen er bewust voor om niet te weten of hun client schuldig is of niet. Dat kan helpen, maar ook tegenzitten. Advocaat Willem Jan Ausma heeft bijvoorbeeld besloten geen verdachten meer bij te staan die zwijgen. "Door te zwijgen, snijd je jezelf alleen maar in de vingers." Daarnaast benadrukt hij dat het onverteerbaar is voor slachtoffers en nabestaanden. 

Ook onschuldigen houden hun mond

Dat zwijgen niet automatisch op schuld wijst, blijkt uit een klein onderdeel van het onderzoek. Vanderhallen bevroeg via een anonieme online enquête achttien mensen uit België en Nederland die als verdachte waren verhoord, maar uiteindelijk zijn vrijgesproken. Drie van hen hadden tijdens het verhoor gezwegen. Twee van die drie gaven aan onschuldig te zijn.

Naast hun eigen overtuiging speelden ook het advies van hun advocaat en de angst voor zelfbeschuldiging een rol. Zwijgen is dus niet uitsluitend een strategie van mensen die iets te verbergen hebben.

Status in de gevangenis

Binnen de gevangenismuren heeft zwijgen ook een sociale functie. Gedetineerden vertelden Vanderhallen dat mensen die tijdens hun strafproces hun mond hielden, daardoor een hogere status  kregen. In criminele organisaties kan zwijgen zelfs worden verwacht, uit loyaliteit aan medeverdachten of uit angst voor gevolgen voor familie en vrienden.

Het zwijgrecht blijft daarmee een belangrijk juridisch beschermingsmechanisme, maar roept ook maatschappelijke vragen op. "Het zwijgrecht wordt niet goed begrepen door de maatschappij. Zeker bij ernstige misdrijven willen slachtoffers en nabestaanden begrijpen wat er is gebeurd en waarom." Juist daar botst het recht om te zwijgen met de menselijke behoefte aan duidelijkheid en verantwoording.