'We hebben een democratie, omdat de meeste mensen niet deugen'

De idee van menselijke gelijkwaardigheid komt onder andere voort uit onze joods-christelijke traditie, duidt Paas. Een belangrijk concept binnen deze traditie is 'Imago Dei'. Dit komt uit het Bijbelse scheppingsverhaal. Hierin staat dat de mens naar het evenbeeld van God is geschapen: "Dat is een heel fundamenteel idee. Daarmee is ieder mens in de kern gelijkwaardig. Dat is niet omdat al die mensen een soort eigenschap of kracht hebben, maar omdat ieder mens in verhouding staat tot God." Paas concludeert: "Menselijke gelijkwaardigheid heeft dus een basis buiten onszelf, het is ten diepste een religieus concept."

Het menselijk tekort

Een andere belangrijke bron van gelijkwaardigheid binnen de joods-christelijke traditie, is volgens Paas het begrip zonde en het menselijk tekort: "Het idee dat iedereen een zondaar is. Dat we zo vaak wel willen, maar niet kunnen of soms ook niet echt willen. Dus of je nou boer, bedelaar, bisschop of keizer bent, iedereen staat als zondaar gelijk voor God."

Maar hoe leidt dit denken precies tot gelijkheid? Als voorbeeld haalt Paas de Britse schrijver C.S. Lewis aan en hoe hij dacht over democratie. "Lewis schreef dat de meeste mensen in democratie geloven, omdat ze denken dat de mens goed is: Het idee dat de meeste mensen deugen. Je kon ze daarom vertrouwen met vrijheid, stemrecht en zelfregering." Maar dat was niet waarom Lewis in democratie geloofde, hij stond er precies tegenovergesteld in, zegt Paas. "Hij zei: 'Ik ben een democraat, omdat ik geloof dat mensen zondig zijn. Niemand kan in zijn eentje vertrouwd worden met macht. We moeten de macht spreiden. Hoe meer mensen de macht delen, hoe waarschijnlijker het is dat die macht zichzelf in evenwicht houdt.'"

Gecontroleerde macht

Dit denken zie je ook terug bij de oprichting van de Verenigde Staten door de Founding Fathers eind achttiende eeuw, stelt Paas. "Ze waren democraten, niet omdat ze enthousiast waren over de innerlijke goedheid van de mens, maar juist omdat die mens beteugeld moest worden. Ze wilden voorkomen dat de macht zich ophoopte bij één persoon of één machtig instituut. Vandaar de scheiding der machten en alle 'checks and balances'."

Die verdeling van de macht zie je ook terug in onze Nederlandse democratie en dat zorgt soms voor: "Frustrerende traagheid, eindeloze overleggen en de Raad van State die constant checkt of bepaalde wetgeving wel mag." Maar de bescherming van vrijheid en gelijkwaardigheid 'in het licht van onze tekortkomingen', vraagt om spreiding en controle van de macht, aldus Paas. 

Historicus Beatrice de Graaf vult aan dat dit idee niet alleen het individu beschermt, maar ook de gemeenschap. Want als één mens alle macht naar zich toetrekt, is dat niet goed voor de gemeenschap: "Mensen die te veel willen heersen, zullen anderen onderdrukken. De heerszucht van één persoon moet je dus inperken, om de mensen om hem heen te beschermen."