Tussen populisme en technocratie: wie stuurt Nederland eigenlijk?


Volgens Boomsma is de kern van het probleem dat fundamentele belangenafwegingen in de politiek zijn verschoven naar rechters, experts en ambtenaren. Wat politiek zou moeten zijn, is volgens hem verschoven naar een technocratie. "Politici kunnen hun werk niet meer doen", stelt hij. "Besluiten over de toekomst van het platteland of woningbouw liggen niet meer bij de gekozen volksvertegenwoordigers, maar bij juridische kaders en modellen." Dat leidt volgens hem tot een vicieuze cirkel: bestuurders beroepen zich op onvermijdelijkheid als "het moet van Europa" of "het moet van de rechter", terwijl populistische tegenreacties beloven het systeem simpelweg te negeren.



Het stikstofdossier als symptoom

Het stikstofbeleid is volgens Meester hiervoor exemplarisch. Meester schreef in opdracht van de overheid een rapport waarin hij de wetenschappelijke basis van de gebruikte stikstofmodellen analyseert. Zijn conclusie: de modellen zijn omgeven door onzekerheden en niet geschikt om individuele vergunningen op te baseren. "Modellen kunnen nooit in de wet thuishoren", zegt Meester. 


Toch is het rekenmodel wettelijk verankerd geraakt en vormt het de basis voor een vergunningsverlening. Dat heeft verstrekkende gevolgen: Woningbouwprojecten worden stilgelegd en boeren raken hun bestaanszekerheid kwijt, terwijl het causale verband tussen een individuele activiteit en schade aan natuurgebieden volgens meester niet kan worden aangetoond. "We doen alsof we exacte kennis hebben, terwijl die er simpelweg niet is." Boomsma, zelf opgeleid als ecoloog, onderschrijft die kritiek. Hij noemt het rapport van Meester "inhoudelijk sterk" en wijst erop dat andere Europese landen als Duitsland stikstof wordt behandeld als een risico dat politiek wordt afgewogen, niet als absolute grens. "Nederland heeft zichzelf vastgezet in een systeem waarin zelfs een minimale berekende uitstoot juridisch fataal kan zijn."


Ambtelijke tegenwerking 

Meester stelt dat zijn rapport aanvankelijk op de plank bleef liggen en dat de staatssecretarisJean Rummenie volgens hem werd afgeremd door zijn eigen ambtenaren. Kort daarna verscheen een kritisch artikel in het NRC, waarin  niet inhoudelijk op zijn bevindingen werd ingegaan. Hij vermoedt dat de informatie is gelekt vanuit ambtelijke kring. Volgens Meester raakt deze gang van zaken aan een breder probleem binnen wetenschap en bestuur: het ontbreken van ruimte voor tegenspraak. "Veel wetenschappers denken: ik heb ook een hypotheek", zegt hij. "Daardoor spreken ze zich liever niet uit." Het gevolg is consensusdenken, terwijl wetenschap volgens Meester juist zou moeten draaien om twijfel. 

Politieke verantwoordelijkheid

Zowel Meester als Boomsma pleiten voor het hernemen van politieke verantwoordelijkheid. Niet door wetenschap of rechtspraak terzijde te schuiven, maar door expliciet te maken waar onzekerheid bestaat en welke belangen tegen elkaar worden afgewogen. "Politiek gaat over kiezen", stelt Boomsma. "En ook over eerlijk zijn oer de kosten van die keuzes." Daarmee blijft een fundamenteel vraag boven de discussie hangen: als beleid wordt gepresenteerd als onvermijdelijk, wie kan er dan nog tot de verantwoording worden geroepen? Volgens Zwagerman en Van Velthuysen is juist dat debat te lang uitgesteld, at heeft bijgedragen aan het groeiend wantrouwen onder burgers. 

Benieuwd naar het hele gesprek tussen Marianne Zwagerman, Rick van Velthuysen, professor Ronald Meester en Diederik Bootsma (JA21)? Beluister dan nu de aflevering #225 van Op z’n Kop!.