Russische inmenging tijdens Oekraïne-referendum omvangrijker en beter georganiseerd dan tot nu toe bekend

Daarmee fungeerde Nederland destijds als proeftuin voor Russische desinformatiecampagnes, die later ook bij andere grote politieke gebeurtenissen werden ingezet zoals de Brexit en de verkiezing van Trump. Dat vertelt de Amerikaanse desinformatie-onderzoeker Nina Jankowicz.  

Oekraïne-referendum 

Tien jaar geleden, in april 2016, ging Nederland naar de stembus voor een raadgevend referendum over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Wat begon als een initiatief van weblog GeenStijl groeide uit tot een fel politiek debat waarin waarschuwingen voor corruptie, migratie en oorlog met Rusland centraal stonden. Uiteindelijk werd de opkomstdrempel nipt gehaald en stemde Nederland tegen. 

Uit onderzoek van Argos en Open Eyes blijkt nu dat Russische beïnvloedingspogingen destijds verder gingen dan eerder werd aangenomen. Niet alleen circuleerden online op grotere schaal dan gedacht berichten met pro-Kremlin-narratieven op sociale media, ook waren er gecoördineerde acties tijdens publieke debatten in Nederland. 

Onderzoekers van Justice for Prosperity vonden op Facebook patronen die wijzen op gecoördineerde verspreiding van desinformatie. Zo werd op één dag in maart 2016 een identieke link naar een artikel met Kremlin-narratieven negen keer binnen één minuut geplaatst onder pro-Oekraïense berichten. Eerder werden dit soort analyses al gemaakt van activiteit op Twitter. Nu blijkt dat dit ook op andere platforms plaatsvond. De bevindingen zijn het topje van de ijsberg, omdat de onderzoekers gericht zochten. 

Ook offline 

Een voorbeeld van offline beïnvloeding speelt tijdens een debat op 4  april 2016 aan de TU Delft, zo ontdekten Argos en Open Eyes. In de goed gevulde aula van de TU Delft vindt die avond een debat plaats over het referendum. In de laatste minuten staat in het publiek een man op die beweert uit Oekraïne te komen. Hij spreekt over de brand in de stad Odesa in 2014 en beschuldigt Oekraïense autoriteiten ervan pro-Russische activisten te hebben vermoord. Een verhaal dat volgens experts onderdeel is van een bekende Russische desinformatiecampagne.  

Deze en andere Russische activisten bezochten meerdere debatten in Nederland om sturende vragen te stellen en discussies te verstoren. Al eerder werden zij gekoppeld aan een organisatie genaamd Global Rights of Peaceful People, die wordt gezien als een zogenoemde ‘Government Organized NGO’ (GONGO): een NGO die feitelijk door de Russische overheid is opgezet. Meerdere leden van deze ngo doken op als adviseur bij de SP tijdens de campagne voor het referendum. Op een bekend geworden campagnefoto omringt toenmalig SP-Kamerlid Harry van Bommel zich met Russen die achteraf rechtstreeks gekoppeld kunnen worden aan deze organisatie. Drie van hen stonden op enig moment als bestuurder van de dubieuze stichting ingeschreven in de Kamer van Koophandel. 

Erecertificaat uit Moskou 

Een van de leden, Nikita Ananjev, ontving in 2018 zelfs een erecertificaat van de Russische ambassadeur voor zijn inzet voor Rusland, zo blijkt uit onderzoek in online open bronnen. Het certificaat is afkomstig van de overheidscommissie voor landgenoten in het buitenland, die onder leiding staat van de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergey Lavrov.  

Ook wordt nu duidelijk dat de organisatie veel langer actief bleef, en in verschillende landen. Tussen 2014 en 2019  organiseerde deze NGO door heel Europa evenementen om Russische propaganda te verspreiden, onder meer over de brand in Odesa in 2014, de vermeende slechte humanitaire situatie in de Donbas en de gevaren van de NAVO. 

Het doel van de acties van Global Rights of Peaceful People is volgens experts niet per se om kiezers direct te overtuigen, maar om twijfel en wantrouwen te zaaien. "Het gaat vaak om het versterken van bestaande emoties, zoals angst of wantrouwen tegenover politiek en instituties", zegt directeur Jelle Postma van Justice for Prosperity. 

Herhaling niet uitgesloten 

Anno 2026 bestaat in Oekraïne de vrees dat vergelijkbare beïnvloedingscampagnes opnieuw effect kunnen sorteren in Nederland, met name met het oog op een eventuele toekomstige toetreding van Oekraïne tot de EU. President Zelenskyy heeft 2027 genoemd als doeljaar voor EU-lidmaatschap, een proces waarbij steun van lidstaten zoals Nederland cruciaal is. 

Op maandag 13 april organiseert Argos in samenwerking met Open Eyes een debatavond over Russische beïnvloeding in Nieuwspoort. Te gast zijn Tweede Kamerlid Kati Piri en Ruslandkenner Hubert Smeets. Voor meer informatie kijk op nieuwspoort.nl.