Vrouwelijke complotdenkers: 'Een vorm van zorgen'

Er circuleren vele complottheorieën, zowel in Nederland als in het buitenland. Van het coronavaccin als chip tot de Amerikaanse overheid die zelf achter de aanslag op 9/11 zou zitten. Wie zijn de mensen die in deze complottheorieën geloven en wat drijft hen? Hanne Nijtmans deed er promotieonderzoek naar aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ze begon haar onderzoek bij Amerikaanse verhalende podcasts over een wereld waarin complottheorieën waarheid zijn. Het werd de start van haar onderzoek naar complotdenkers. 

Kritisch denken wordt wantrouwen

In de Amerikaanse podcasts is het een fictief verhaal, veel mensen geloven dus echt in complotten. En dat is niet per se negatief volgens Nijtmans: "Complotdenken is een vorm van speculeren zonder dat je alle feiten hebt", legt ze uit. Want een complot heeft lang niet altijd een kwaadaardige grondslag. "Het begint met een originele kritische vraag", legt ze uit. En die originele vraag moet ook gesteld worden. "Ik denk dat het wel een probleem kan worden als je er zodanig in wordt meegezogen dat het je hele wereldbeeld gaat bepalen. En ook dat het je belemmert in je participatie in de samenleving", vindt ze. 

Vaak zijn deze theorieën immers ingegeven vanuit een wantrouwen. "In eerste instantie is dat vaak de overheid. Maar het kan ook de wetenschap zijn, de media, grote bedrijven of bijvoorbeeld techbedrijven", vertelt Nijtmans. Het loopt uit de hand op het moment dat mensen hun hele leven gaan bouwen rondom dit wantrouwen. "Dus op het moment dat je niks meer wat de overheid zegt voor waar durft aan te nemen. Dan kom je op het punt dat je je niet meer laat vaccineren of dat je je kinderen niet meer naar school laat gaan." 

Man versus vrouw 

Waar Nijtmans in haar onderzoek achterkwam, is dat er bij mannen en vrouwen een ander gevoel de fundatie vormt waardoor deze overtuigingen groeien. "Het grote verschil zie je eigenlijk in de trigger", legt ze uit. "Bij mannen heb je het idee dat het vanuit de individuele ratio komt. (...) Ook het gevoel van machteloosheid." Ze willen misschien iets veranderen aan de wereld maar voelen dat ze de macht onvoldoende kunnen beïnvloeden. Het alternatief is je daar van afzetten. "Ook zeggenschap en macht spelen een rol bij mannen." 

Bij vrouwen is die ingeving vaak anders: "Complotdenken wordt een soort van zorgen", legt ze uit. Zo kunnen moeders bezorgd zijn over de gezondheid van hun kinderen en er om die reden voor kiezen om ze niet te laten vaccineren. Er ligt dus een zorg of angst aan ten grondslag. Deze vrouwen zijn volgens Nijtmans op dit moment helemaal niet in beeld. "Ze worden vaak weggezet als hysterisch." En dat is zonde: "Als we deze initiële zorg serieus nemen in plaats van deze mensen meteen weg te zetten als wappie of complotdenker, kunnen we mensen veel langer erbij houden."