Hoe een stad de benen nam: de massale evacuatie van Breda in 1940

"Ik had geen idee waar het over ging", vertelt Stevens over het moment waarop ze voor het eerst hoorde over de Bredase vlucht. Ze groeide zelf op in Breda, maar kende het verhaal niet. Dat kwam volgens haar deels doordat ze geen familie had die de gebeurtenissen had meegemaakt. Het onderwerp kwam pas ter sprake toen een vriendin terloops vertelde dat haar oma 'de vlucht' had meegemaakt. "Dat vond ik wel een intrigerende opmerking", zegt Stevens.

Onderzoek

Haar onderzoek begon op Wikipedia, maar veel informatie vond ze daar niet. Dus dook ze archieven in, sprak nabestaanden en verzamelde dagboeken, verslagen en persoonlijke herinneringen van mensen die de evacuatie hadden meegemaakt.

Gebeurtenis

De gebeurtenissen begonnen op 10 mei 1940, toen Duitsland Nederland binnenviel. De Duitse troepen rukten sneller op dan iemand had verwacht en bewogen richting Breda. Een dag later arriveerden Franse militairen in de stad. Zij wilden Breda gebruiken als verdedigingslinie tegen de Duitsers. "Die begonnen meteen ook al een beetje paniek te zaaien", vertelt Stevens. "Zo van: wij gaan het hier uitvechten in de straten, dus misschien is het handig als jullie even weggaan."

Wie uiteindelijk besloot tot evacuatie, is volgens Stevens nog altijd niet helemaal duidelijk. Wel speelt de burgemeester van Breda een belangrijke rol in haar boek. Stevens beschrijft hem als iemand met een militaire achtergrond, die zich al langer zorgen maakte over het ontbreken van evacuatieplannen. "Ik ga ervan uit dat de burgemeester uiteindelijk wel de knoop heeft doorgehakt."

Evacuatie

De uitvoering van die evacuatie bleek chaotisch. Ongeveer 60.000 mensen moesten de stad verlaten. Antwerpen werd aangewezen als bestemming, omdat daar verdedigingswerken en schuilkelders waren. Maar de infrastructuur was totaal niet berekend op zo’n enorme mensenstroom. "De straten zijn bijvoorbeeld al in Breda heel krap om daar al die 60.000 mensen op kwijt te kunnen. Dus dat loopt eigenlijk al vrij snel uit op chaos."

De vlucht verliep dramatisch. Vluchtelingenstromen splitsten zich op, mensen kwamen terecht in bombardementen en gevechten, en sommigen trokken zelfs door tot diep in Zuid-Frankrijk. "Ze vluchten van het oorlogsgeweld weg, maar het haalt hen in."

Terugkeer

Ironisch genoeg bleek Breda bij terugkomst grotendeels intact. Omdat de stad vrijwel verlaten was en de Fransen met de vluchtelingen waren meegetrokken, konden de Duitsers Breda zonder veel moeite innemen. Veel inwoners vroegen zich later af of de evacuatie wel nodig was geweest. Volgens Stevens is die boosheid begrijpelijk, maar wordt de schuld vaak bij de burgemeester of de Fransen wordt gelegd. "En absoluut niet bij de Duitsers die op 10 mei dachten: dit is van ons."

Vluchtelingen

Stevens draagt haar boek op aan vluchtelingen wereldwijd. Tijdens haar gesprekken merkte ze dat de mensen die de evacuatie van Breda hadden meegemaakt, zelf de verbinding maakten met hedendaagse vluchtelingen. "Toen dacht ik: als zij die link zelf leggen, dan kan ik die eigenlijk niet níét benoemen." Volgens haar is het onderwerp actueler dan ooit. "Er zijn nog nooit zoveel mensen op de vlucht geweest sinds de Tweede Wereldoorlog als nu."