Ontdekken dat je vader de Duitsers hielp: 'De wereld is niet zwart-wit. Er is heel veel grijs'

Falkena vindt na een verhuizing een oude ijzeren geldkist in het huis van zijn ouders. Hij beschrijft hoe zijn vrouw bezig was met opruimen toen het kistje tevoorschijn kwam. Er zat geen sleutel bij. " Ik had geen koevoet, maar wel een oude schroevendraaier en een grote zware hamer. Een paar stevige klappen erop en toen ging de deksel los." 

In de kist vindt hij onder meer de oude leren portefeuille van zijn vader, gevuld met papieren. Tussen de documenten stuit hij op een krantenartikel. Het stuk gaat over zijn vader, die na de oorlog voor een tribunaal moest verschijnen vanwege collaboratie met de Duitsers. "Hij is veroordeeld tot één jaar internering en ontzetting uit zijn burgerrechten. Daar word je wel even heel erg koud van."

Herinneringen

Het is informatie die hij nooit eerder van zijn vader heeft gehoord. Als kind voelde hij wel dat er iets speelde, maar het bleef onbesproken. Hij herinnert zich een gebeurtenis uit zijn jeugd in Den Helder. Tijdens het spelen met een nieuw buurjongetje wordt hij aangesproken door een boze vrouw. "Jij bent er één van Falkena", roept ze. Even later wordt een jongetje met wie hij speelt door haar meegenomen. "Nooit meer weergezien." Wanneer hij het thuis vertelt, wordt het door zijn moeder afgedaan. "Ach, laat ze toch. Hier, heb je een dubbeltje. Ga maar lekker een ijsje kopen." 

Wekzaamheden

Pas later vallen dit soort herinneringen voor hem op hun plaats. De ontdekking van het krantenartikel vormt het begin van een uitgebreider onderzoek naar het verleden van zijn vader. Uit zijn reconstructie blijkt dat zijn vader begon met het vervoeren van zand voor de Duitsers, bedoeld voor de bouw van verdedigingswerken rond hangars in Den Helder. Wat begint als kleinschalig werk, groeit in korte tijd uit tot een onderneming met bijna 300 man personeel. Volgens Falkena had dat ook een praktische reden: werken voor de Duitsers leverde een speciale pas op waarmee mensen zich vrij konden bewegen in gebieden die voor anderen verboden waren.

Veel mensen sloten zich daarom aan. Niet uit overtuiging, maar om hun werk en middelen te behouden. Falkena legt uit dat wie weigerde mee te werken, het risico liep dat zijn paard en wagen of vrachtwagen in beslag werd genomen, of zelfs dat hij tewerkgesteld werd in Duitsland. In die zin beschermde zijn vader volgens hem ook zijn werknemers.

Tegelijkertijd erkent hij dat het verhaal niet eenduidig is. Zijn vader hielp ook het verzet, onder meer financieel, en gaf mensen toegangspasjes. Maar daar tegenover staat dat hij meewerkte aan Duitse bouwprojecten, zoals bunkers. 

Ideologie

Volgens Falkena hielp zijn vader de Duitsers niet vanuit ideologie. "Puur voor geld. Dat hij kon leven en voor zijn gezin kon zorgen." Zijn vader en moeder waren volgens hem juist fel anti-Duits, maar hadden wel vijf monden te voeden. "De kachel moest branden. Op een andere manier viel er geen geld te verdienen."

Zelfs het tribunaal dat zijn vader veroordeelde, leek daarmee te worstelen. Het onderstreept voor Falkena hoe ingewikkeld morele oordelen in oorlogstijd kunnen zijn.

Schoolbezoeken

Die complexiteit vormt ook de kern van zijn verhaal wanneer hij voor de klas staat. Falkena bezoekt scholen om jongeren hierover te vertellen. Zijn doel is niet om goed te praten wat er is gebeurd, maar om nuance aan te brengen. "Ik wil dat kinderen leren dat in deze wereld niet alles zwart-wit is. Dat er heel veel grijs is."

Hij probeert leerlingen aan het denken te zetten voordat ze een oordeel vellen. Is iets echt alleen fout of goed? Of zit er meer achter? Die vraag leidt vaak tot discussie in de klas. Sommige leerlingen zeggen dat ze in dezelfde situatie hetzelfde zouden doen, anderen blijven bij een duidelijk oordeel: fout is fout.

Falkena moedigt die verschillen juist aan. Hij brengt leerlingen met tegengestelde standpunten met elkaar in gesprek. "Dan wordt de klas wakker", zegt hij. 

Nieuwe inzichten

Ook voor hemzelf blijft het een leerproces. Hij past zijn verhaal telkens aan op basis van nieuwe inzichten, verhalen of actuele gebeurtenissen. Wat er nu in de wereld gebeurt, zoals conflicten in het Midden-Oosten of in Oekraïne, ziet hij als voorbeelden die aansluiten bij zijn verhaal. 

Hij sluit zijn verhaal steevast af met een citaat dat hem raakt, afkomstig van Primo Levi en te vinden op het Holocaustmonument in Berlijn: "Het is gebeurd en het gebeurt weer. Ook in het Midden-Oosten en in Oekraïne zie je dat collaboratie een rol speelt, iets wat samenhangt met het voeren van oorlog. Het draait om mens blijven, om kunnen leven en vooral om overleven. En dan doe je soms dingen die je onder normale omstandigheden nooit zou doen."