Joseph Roth voorzag het fascisme

De observaties van Roth

Roth was een meester-observator, volgens Mak. Dat zie je terug in hoe hij grote wereldgeschiedenis met kleine voorbeelden een gezicht geeft. Neem de inflatie in Duitsland: "In 1921 kostte een Duitse krant zo’n 30 pfenning. Eind 1923 was dat 60 miljard mark. Het land werd provisorisch en niks telde meer. Roth beschrijft hoe hij een treinconducteur tegenkwam die gretig een achtergelaten doosje bonbons eet. Hij zegt dat een halfjaar geleden zo’n conducteur er niet aan gedacht zou hebben om zulke 'meisjessnoeperij' tot zich te nemen. Maar nu heeft hij honger."

Het zijn scherp opgetekende observaties die je als lezer bijblijven. Mak: "In 1920 is hij bij een protest van oorlogsveteranen die hun invalidenuitkering niet krijgen. Hij beschrijft die stoet aan invaliden. Hij ziet mensen zonder benen in karretjes, mensen zonder armen, mensen die geen ledematen kwijt zijn, maar wel hun hoofd, bij wijze van spreken. Dit zou eigenlijk nog steeds in elke pacifistische manifestatie voorgelezen moeten worden. ‘Dit doet oorlog met mensen." 

Parallel proces 

Mak ziet ook belang in het herlezen van Roth, vanwege zijn blik op de groei van antisemitisme in Duitsland: "Hij komt op het eiland Rügen en dan ziet hij al dat er door groepjes jongens geroepen wordt: 'Weg met de Jodenrepubliek'. Aan de hand van zijn verhalen zie je de radicaalrechtse en fascistische beweging wortelschieten. Vervolgens zie je dat de beweging via een paar gevestigde conservatieve partijen macht begint te verwerven en zo in het centrum van de macht komt. Dan begint die de staat te ondergraven, de rechterlijke macht aan te tasten."   

Mak ziet een duidelijke link met het heden: "Het proces waarbij extreemrechtse demagogen de macht proberen te grijpen, loopt heel erg parallel met wat er in de jaren dertig gebeurde." Ook voor Nederland ziet Mak die processen waar Roth al over schreef: "Ik wil tegen elke VVD’er die thuis zit te luisteren zeggen: kijk uit. De VVD is zo’n tussenstappartij aan het worden. En dat is een hele gevaarlijke tendens." 

Leveren aan aanhang 

Maar Mak ziet ook verschillen tussen Roth’s tijd en nu: ‘Je ziet het voor je ogen gebeuren in de Verenigde Staten. Maar het fascisme is echt iets anders. Je moet dat goed onderscheiden. We hebben echt te maken met een eenentwintigste-eeuwse beweging, met alle media en excessen van nu. En ook heel andere krachten die erachter zitten.’  

Ook in hoe de partijen functioneren, ziet Mak verschil: "Het grote verschil met de jaren dertig is dat die vreselijke leiders wel leverden aan hun aanhang. De Duitse arbeiders kregen het echt stukken beter na ’33, toen Hitler verkozen werd. In '33 woonden sommigen nog in tenten, maar eind jaren dertig konden ze op een klein vakantietje in Italië. Dat is het grote verschil: mensen als de huidige Amerikaanse president leveren niet." 

Wat dat betekent voor de toekomst? Mak: "Het is de vraag wat er gaat gebeuren na de midterms. Hij kan de aanvallen op hem pareren met verhalen over fraude of het negeren van de uitslag. Maar of hij een beweging kan mobiliseren die echt iets kan, dat is zeer de vraag. Omdat hij zijn aanhang niks levert."