Schaduwen van de Oranjezon: einde aan het Oranjegezinde koloniale sprookje?

Aangeleerde loyaliteit

"Achter het beeld van een vriendelijk koningshuis met goede betrekkingen met de koloniën, gaat een harde cultuurpolitiek schuil, waarmee in de koloniën is geprobeerd om loyale onderdanen te kweken, en dat zie je niet zo snel omdat mensen heel erg het sprookje en de glamour willen geloven",  zegt Captain. "Mensen in de koloniën werd bijgebracht dat dat de machtigen zijn en dat je daaraan hebt te gehoorzamen, en dat ging gepaard met hele harde maatregelen, dat vond ik heel erg schrijnend."

Zo werden bij een koninklijk bezoek mensen die niet in het plaatje pasten, tijdelijk verwijderd uit de samenleving zodat ze geen oproer konden veroorzaken. "Hiertoe behoorden niet alleen tegenstanders van het koloniale bestuur, maar ook zwervers en sekswerkers", aldus Captain Jones: "Er werd door koloniale ambtenaren bewust een cultuur en onderwijspolitiek opgetuigd waarmee loyaliteit aan en affectie voor het koningshuis werden aangeleerd." 

Gratie op Koninginnedag

"Denk bijvoorbeeld aan gratie verlenen aan gevangenen op Koninginnedag in de koloniën. In Indonesië werden mensen soms veroordeeld tot tien, twintig, dertig jaar dwangarbeid." aldus Captain. "En dan werd er op Koninginnedag gratie verleend aan deze gevangenen." De boodschap hiervan was volgens Captain heel duidelijk: "De koning kan jou vrijheid geven en je moet dankbaar zijn dat je vrij kan worden." Ook suggereerden geschiedenisboeken dat Willem III een actieve rol had bij de afschaffing van de slavernij.  

De koninklijke rode loper

Dit resulteerde dus wel degelijk in een zeker enthousiasme voor het koningshuis in de koloniën. "Maar dat enthousiasme voor het koningshuis is geen spontaan proces geweest", zegt Jones. Volgens de onderzoekers werd het zonnige beeld over het koningshuis bij mensen met de paplepel ingegoten. 

Die van bovenaf opgelegde koloniale regie wordt goed geïllustreerd door Juliana’s bezoek aan Suriname in 1955. Zij kreeg toen een soort koninklijke rode loper, gemaakt van angisa's van Creools-Surinaamse vrouwen en orni’s van Hindoestaand-Surinaamse vrouwen. Dit was geen initiatief van de vrouwen maar werd door het koloniale gezag voorgeschreven. Uit verschillende bronnen blijkt dat wat lang werd neergezet als een traditioneel eerbetoon, in feite een koloniaal machtsvertoon was. De moeder van dominee Edgar Loswijk weigerde in 1943 haar hoofddoek neer te leggen: "Je kunt niet iemand over je hoofddoek laten lopen en hem daarna weer op je hoofd zetten." Ook later, in 1948, protesteerde Statenlid Leo Eliazer tegen het neerleggen van hoofddoeken.  

Kritische onderstroom 

Het maakte uiteindelijk geen indruk op koloniale ambtenaren. "Er was altijd een kritische onderstroom, maar die werd uit de publieke sfeer gehouden", vertelt Jones. Een ander voorbeeld van die kritische onderstroom is het lied "Ga je moeder voor de gek houden" dat de mythe van de goedwillendheid van Willem III doorprikt. Het lied vertelt hoe niet de tot slaaf gemaakten gecompenseerd werden na de afschaffing van de slavernij, maar de slavenhouders.  

Het grote onderzoek waar dit boek dus een onderdeel van is, concludeert dat de Oranjes eeuwenlang steun verleenden aan het kolonialisme. "Ze hadden weinig invloed op het beleid van het koloniale gezag, maar fungeerden wel als een soort 'uithangbord'.  

Onvrije arbeid

En al met al, zo was ook de conclusie, heeft het koningshuis ongeveer een half miljard verdiend aan het koloniale stelsel, via de zogenaamde Indische baten: het cultuurstelsel, dat de deels met afgewongen arbeid werd verricht, en de tinmijnbouw in Nederlands-Indië en later Indonesië. 

Die conclusies staan, het onderzoek zit er op. Maar hoe nu verder? Captain kan zich voorstellen dat sommige mensen toch iets misten in de reactie van de koning: "Aandacht gaf hij zeker wel, maar een concreet vervolg gaf hij niet. Ik zou zelf niet rustig slapen als ik wist dat mijn rijkdom verkregen was door onvrije arbeid. Dat vond ik wel opvallend. Ik dacht bij mezelf: wat zou ik hebben gedaan? Maar ik ben geen koning."