Utrecht als proefgebied: wat staat het Nederlandse platteland te wachten?

Utrecht als proeftuin

"Utrecht fungeert als proeftuin voor beleid dat later landelijk kan worden uitgerold", stelt Zwagerman over het UPLG. Het UPLG is de Utrechtse uitwerking van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG). Het doel van dit programma is het combineren van verschillende opgaven: natuurherstel, verbetering van waterkwaliteit, vermindering van stikstofuitstoot, klimaatdoelen, landbouwtransitie en ruimte voor wonen en energie. Hoewel het UPLG momenteel op provinciaal niveau wordt uitgevoerd, is het gesprek relevant voor heel Nederland. Utrecht loopt namelijk vooruit op beleid dat voortvloeit uit landelijke en Europese afspraken rond natuurherstel, waterkwaliteit, stikstof en klimaat.

Gedeputeerde Mirjam Sterk was binnen de provincie nauw betrokken bij het opstellen van dit plan. "Het gaat me aan mijn hart", zegt Sterk. "En dat zullen jullie misschien niet geloven, maar het raakt mij echt dat boeren al zo lang aan het zoeken zijn." Zij vertelt dat zij de afgelopen jaren veel boeren heeft gesproken die het niet meer zien zitten. "Ik besef dat er nu een plan ligt dat consequenties heeft voor bepaalde boeren, maar het is wel een plan waarmee we uit het moeras kunnen komen."

Zwagerman en Van Velthuysen zien het UPLG juist niet als een oplossing voor de problemen waar boeren en tuinders tegenaan lopen. "Ik maak mij grote zorgen over wat er gebeurt in die provincie", zegt Zwagerman. "En inmiddels ook over wat er straks in heel Nederland kan gebeuren, als er weer een kabinet komt dat lijkt op het bestuur van de provincie Utrecht."

Meer woningen en meer ruimte voor energietransitie

Tijdens het gesprek wordt duidelijk dat het UPLG niet alleen gericht is op natuur en landbouw, maar ook ruimte creëert voor woningbouw en de energietransitie. Volgens Sterk is dat noodzakelijk, onder andere om minder afhankelijk te worden van Russisch gas. Daarnaast wijst zij op het woningtekort in de provincie: "Op dit moment kunnen er 12.000 woningen niet gebouwd worden." Volgens Sterk kan het UPLG hier een oplossing bieden. "Dat er geen woningen worden gebouwd, komt niet omdat we het geld niet hebben, maar omdat we geen stikstofruimte hebben."

'Dit betekent de doodslag voor heel veel boerenbedrijven'

"Je hebt heel veel boeren een brief gestuurd die óf de doodslag voor hun bedrijf betekent, óf een zodanige verslechtering dat ze gewoon niet kunnen blijven functioneren", stelt Zwagerman. Voor veel boeren en tuinders heeft de huidige agrarische bedrijfsvoering door het UPLG geen toekomst meer. Sterk is het daar niet mee eens. Volgens haar is nieuw beleid noodzakelijk: "Dit is een plan met enorme impact, maar laten we ook niet doen alsof er nu niets aan de hand is. We zitten op slot. We kunnen een heleboel dingen niet."

Bovendien benadrukt Sterk dat er ook boeren zijn die juist positief reageren. "Ik zie dat er op het platteland veel boeren stoppen omdat ze geen toekomst meer zien. Ze zeggen al heel lang: er is geen perspectief, we krijgen geen duidelijkheid uit Den Haag over waar we ons op moeten instellen." Volgens Sterk biedt haar plan die duidelijkheid: "Wat wij nu neerleggen, is wel helder."

Discussie over cijfers en onderbouwing  

Een belangrijk discussiepunt in het gesprek zijn de cijfers waarop het beleid is gebaseerd. "Jij zegt in een filmpje: we moeten nu ingrijpen, want de natuur staat op instorten", zegt Zwagerman tegen Sterk. Zij verwijst daarbij naar onderzoek van Geesje Rotgers, die op basis van door Nederland zelf aangeleverde gegevens aan Brussel tot andere conclusies komt. "Zij toont aan dat het wel meevalt."

Sterk erkent dat er verschillen bestaan tussen Europese en nationale rapportages, maar benadrukt dat Nederland strengere meetmethoden hanteert en specifieke kwetsbaarheden kent, zoals een hoge bevolkingsdichtheid en intensief ruimtegebruik.

Bij Zwagerman en Van Velthuysen roept dit de vraag op of beleid met zulke grote gevolgen mag steunen op modellen en aannames die onderwerp van discussie zijn. "Professor Wim de Vries, nota bene een van de mede-grondleggers van het huidige stikstofbeleid, zegt bij ons in de podcast: 'Dat hele AERIUS-model is nooit bedoeld om wetgeving op te baseren'", aldus Zwagerman. Van Velthuysen vult aan: "De dominantie van deze cijfers is enorm. Wat mij opvalt, is dat er vanuit de wetenschap ook tegengeluiden komen, maar dat die nauwelijks worden meegenomen in het totaalverhaal."

Benieuwd naar het hele gesprek tussen Marianne Zwagerman, Rick van Velthuysen en Mirjam Sterk? Beluister dan nu de nieuwste aflevering van Op Z’n Kop.