Noaberschap: eeuwenoud begrip of politiek modewoord?

Een traditie van eeuwen oud

Voor het begrip noaberschap moeten we ver terug in de tijd, vertelt historicus Martin van der Linde. "De eerste aanwijzing die we daarvoor tegenkwamen was uit 1474 in de middeleeuwen uit de buurtschap Harkulo in Zwolle." Daar werd vastgelegd dat buren elkaar moesten helpen bij begrafenissen. Volgens Van der Linde is dat een klassiek voorbeeld van noaberschap. In een tijd waarin er nauwelijks voorzieningen waren, waren mensen sterk afhankelijk van elkaar.

Volgens socioloog Bram van Vulpen draait noaberschap om meer dan alleen hulp bieden. Het gaat om wederzijdse afhankelijkheid, betrokkenheid en het idee dat je op elkaar kunt bouwen binnen een gemeenschap. "Het gaat om samenhorigheid en betrokkenheid met je dorp of buurt." In het verleden was die hulp vaak pure noodzaak. Buurvrouwen hielpen bij bevallingen, buren ondersteunden elkaar tijdens de oogst en bij ziekte stond de gemeenschap klaar. "Met de opkomst van de verzorgingsstaat heeft de overheid natuurlijk voor een belangrijk deel die rol overgenomen", zegt Van der Linde.

Noaberschap nu

Toch zijn veel tradities niet volledig verdwenen. Volgens Van Vulpen bestaan sommige vormen van noaberschap nog altijd. Zo zijn er gemeenschappen waar buren nog steeds een overlijden persoonlijk gaan aanzeggen bij omwonenden. Maar wie kijkt naar cijfers over burenhulp en burencontact ziet volgens hem een minder uitgesproken beeld dan vaak wordt gedacht. "Die regionale cultuurverschillen moeten we niet te veel overdrijven."

Uit onderzoek blijkt dat Oost-Nederland niet per se veel meer burenhulp kent dan andere delen van het land. Wel zijn er verschillen tussen stad en platteland. Vooral in dorpen en groenstedelijke woonwijken hebben mensen vaker contact met hun buren en organiseren zij meer gezamenlijke activiteiten. Volgens de socioloog hangt het voortbestaan van traditionele vormen van noaberschap vooral af van hoeveel waarde mensen eraan hechten. Op sommige plekken leeft het nog sterk voort als cultureel erfgoed, terwijl het elders meer naar de achtergrond is verdwenen.

Geliefd begrip in de politiek

Dat noaberschap steeds vaker opduikt in de landelijke politiek is volgens Van Vulpen geen toeval. Vooral sinds de opkomst van de participatiesamenleving wordt het begrip regelmatig aangehaald. Politici gebruiken noaberschap vaak als antwoord op individualisering, sociale problemen of het verdwijnen van voorzieningen. BBB-politica Caroline van der Plas verwijst er regelmatig naar en bracht het begrip daarmee ook buiten Oost-Nederland onder de aandacht. Volgens Van Vulpen wordt noaberschap soms gebruikt om beleidsdoelen te legitimeren. "Het wordt door politici gebruikt om bepaalde beleidsdoelen ook te legitimeren. En soms ook met een romantisch tintje daarbij."

De schaduwkant van noaberschap

De onderzoekers plaatsen ook kanttekeningen bij het positieve beeld dat vaak wordt geschetst. Volgens de historicus wordt noaberschap soms ingezet om bezuinigingen goed te praten. Wanneer een buurthuis sluit of een buslijn verdwijnt, wordt geregeld verwezen naar de kracht van de gemeenschap. Maar volgens hem gaat dat voorbij aan de oorsprong van het begrip. "Noaberschap is iets wat van onderop komt en niet wat van bovenaf opgelegd wordt."

Daarnaast kent noaberschap ook een minder fraaie kant. Wie onderdeel wil zijn van een hechte gemeenschap moet zich vaak voegen naar de normen van die gemeenschap. Mensen die buiten de groep vallen of anders zijn, kunnen daardoor juist worden buitengesloten.