De democratie begint in de voetbalkantine: 'Als je lokaal geen betrokkenheid kweekt, leunt Den Haag op niets'

In de nieuwste aflevering van Op z’n Kop! gaan Marianne Zwagerman en Rick van Velthuysen hierover in gesprek met hoogleraar decentrale overheden Geerten Boogaard van de Universiteit Leiden. Boogaard maakt zich grote zorgen over de staat van de lokale democratie. Hoe kan die worden versterkt?

De gemeenteraad als leerschool van de democratie

Volgens Boogaard is de lokale democratie een essentiële leerschool voor de democratie van heel Nederland. Gemeenten zijn historisch gezien de plek waar burgerschap wordt geleerd en geoefend. "De betrokkenheid die je lokaal kweekt, daar leunen we nationaal op", stelt hij. Wanneer die lokale laag verzwakt, werkt dat door tot in Den Haag.

Toch ziet hij dat gemeenteraadsleden steeds vaker voortijdig afhaken. Eén termijn blijkt voor velen het maximum. "Eén termijn is geen termijn", zegt Boogaard. "Dan heb je het net door." Een belangrijke oorzaak is volgens hem de manier waarop raadsleden worden benaderd en belast. Ze worden overspoeld met jargon, nota’s en procedures, terwijl hun politieke motivatie vaak heel concreet is. "De meeste raadsleden kunnen prima uitleggen waarom ze in de politiek zitten. Hoe moeilijk kan het zijn om daar op aan te sluiten?" Daar komt bij dat de werkdruk hoog is en de angst voor intimidatie reëel. Die combinatie maakt het voor veel mensen onaantrekkelijk om zich langdurig in te zetten.

Regenteske cultuur

Nederland kent, zo stelt Boogaard, een lange traditie van bestuur dat zichzelf legitimeert via resultaten in plaats van via verkiezingen. "Ik doe toch goede dingen?" is volgens hem de onuitgesproken redenering van veel bestuurders. Hij spreekt in dat verband van een 'regenteske cultuur'.

Zwagerman herkent dit onmiddellijk en trekt de vergelijking met crisismomenten: "Dan duwen we de burgemeester en de dokter het podium op." In tijden van spanning grijpt het systeem terug op hiërarchie en deskundigheid, waarbij democratische tegenspraak naar de achtergrond verdwijnt. Volgens Zwagerman en Van Velthuysen leidt dit tot vervreemding: burgers herkennen hun eigen zorgen niet meer in het beleid en ervaren besluiten als natuurverschijnselen waar niets tegen te doen is.

Schaalvergroting als sluipmoordenaar van betrokkenheid

Een van de meest terugkerende thema’s in het gesprek is schaalvergroting. Gemeentelijke herindelingen worden vaak verkocht als efficiëntiemaatregel, maar in de praktijk blijken ze funest voor betrokkenheid. "Nabijheid is de essentie van lokale democratie", zegt Boogaard. "En die raak je kwijt."

Zwagerman beschrijft hoe dorpen worden samengevoegd tot bestuurlijke eenheden zonder gedeelde identiteit. "Dan is de democratie de facto dood", stelt ze. Onderzoek laat bovendien zien dat herindelingen niet alleen de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen drukken, maar ook bij landelijke verkiezingen. De lokale democratie fungeert als kweekvijver voor bredere politieke betrokkenheid.

De democratie begint in de voetbalkantine

Daarom benadrukken Zwagerman en Van Velthuysen hoe belangrijk het is om betrokken te zijn bij wat er lokaal gebeurt. "De democratie begint bij twintig mensen die op een koude avond hun warme jas aantrekken en naar de voetbalkantine, het dorpsplein of het dorpshuis gaan", stelt Zwagerman. "Gewoon om te laten weten: ik ben het er niet mee eens."

Benieuwd naar het volledige gesprek tussen Marianne Zwagerman, Rick van Velthuysen en Geerten Boogaard? Beluister dan nu de nieuwste aflevering van Op z’n Kop!