'Je kan door het tempo waarop AI ontwikkelt eigenlijk geen onderwijsprogramma maken'

Onzekere toekomst

"AI was hier echt een tijdje een verboden topic", vertelt Suzanne Rietdijk, directeur en curator op het driedaagse We Are Playgrounds-festival. Duizenden studenten en liefhebbers zijn afgereisd naar het Klokgebouw in Eindhoven om van gevestigde kunstenaars te leren over de creatieve industrie. Ook radioprogramma Nooit Meer Slapen is aanwezig voor een opname met fantasy-illustrator Iris Compiet. Het is een proeftuin voor makers en kunstenaars, een veilige plek voor een bedreigde soort. "Dit is volgens mij de eerste keer dat we op het festival lopen en er niet heel veel mensen met een anti-AI-speld lopen".

De snelle opkomst en ontwikkeling van AI heeft veel teweeggebracht in de culturele en creatieve sector. De Raad van Cultuur zou daarom begin 2026 een advies publiceren over AI-beleid voor de sector en de overheid. Echter, deze is nog niet verschenen. Makers en kunststudenten blijven in onzekerheid over hun toekomst. Hoe zien zij zelf een toekomst met AI voor zich? 

"AI heeft veel verschillende kanten", legt Rietdijk uit. "Er zit nu vanuit ons en vanuit onze community vooral een hele grote negatieve kant aan. Er zijn hier ook makers van wie werk is gebruikt voor databases. Je kan gewoon in een database invoeren: Werk zoals die artiest, en 'plop'." Rietdijk schuift met haar hand iets uit de niet-bestaande printer. "Dat is echt niet fijn en ook gewoon niet hoe het hoort te zijn."

"Daarom ben ik heel vocaal over AI", stelt illustrator Iris Compiet. Op het podium demonstreerde ze net haar eigen proces in het maken van fantasiewezens met waterverf. "Generatieve AI is gewoon walgelijk, het is diefstal en het moet stoppen. Het steelt onze menselijkheid en onze verhalen. Laat een computer dat niet doen, laat een machine niet jouw verhaal vertellen." Straks is de opname van Nooit Meer Slapen, waarin ze meer vertelt over de betekenis van makerschap.

In een recent netwerkoverleg voor Beeldende Kunst en Vormgeving met de verschillende Nederlandse kunstacademies ging het over de toepassing van AI in kunsteducatie. De uitkomst van het overleg was vooral dat het bij gebruik van AI gaat over hoe een student dit uitlegt. Of een student grip heeft op wat hij of zij aan het doen is, is veel belangrijker dan dat je aangeeft wat er is gekopieerd. Een student moet het kunnen uitleggen en een goed gesprek kunnen voeren, zodat niet alleen de student, maar ook de begeleidende docent ervan leert.

'We kijken zeker niet weg'

Bob Verheijden, directeur van ArtEZ Art & Design Zwolle, was bij het overleg aanwezig en stelt dat de snelle ontwikkelingen in AI niet bij te houden zijn in het onderwijs. "Met het tempo waarin AI zich ontwikkelt, kun je eigenlijk geen onderwijsprogramma maken. Maar op verschillende academies zijn er wel workshops, dus dat helpt. We kijken zeker niet weg." Toch ziet hij de toekomst van studenten niet zo donker in. "We zien juist heel veel kansen voor het kunstonderwijs. Ik denk juist dat we een unieke positie kunnen innemen door onze studenten op een andere manier te laten nadenken of andere perspectieven te leren."

Maar er zijn in het kunstonderwijs ook andere geluiden te horen volgens Elsbeth Veldpape, hoofd van de Master Education in Arts aan ArtEZ University of the Arts en kunsteducatie onderzoeker, "Aan de ene kant zie je dat docenten en studenten AI onderzoekend benaderen. Er zijn natuurlijk ook zat studenten die er gewoon al helemaal mee vergroeid zijn en het heel makkelijk gebruiken. Die zijn er ook nog niet altijd zo reflectief mee bezig. En een andere groep is tegen; die zou het liefst AI-vrije zones willen hebben op de academie. Vooral omdat AI parasiteert op de inbreng van kunstenaars. Het pakt je auteurschap af en daarna soms ook nog je werk."

Ethische bezwaren

"In het begin van de AI-hype zagen we dat opdrachtgevers inderdaad opdrachten aan AI gaven", geeft Verheijden toe. "Maar we horen nu al uit het werkveld dat mensen van de koude kermis thuiskomen. Want het gaat opdrachtgevers niet alleen om het beeld, maar ook om het gesprek dat je er met elkaar over hebt en hoe je nadenkt over een opdracht. En we ontdekken door AI ook nieuwe markten, nieuwe gebruikers of nieuwe klanten. Ik denk dat we daar niet te bang voor moeten zijn."

Dan zijn er nog wel andere ethische bezwaren die Verheijden benoemt. De ecologische voetafdruk van AI en AI-bedrijven die bijvoorbeeld betrokken zijn bij oorlogsvoering. "Al die zaken die spelen, spelen ook mee in het gebruik van AI." Maar ook daar ziet hij mogelijkheden in, bijvoorbeeld de Niemeyer AI-fabriek in Groningen die dit jaar opent, waar wellicht een ethische AI ontwikkeld kan worden voor kunstgemeenschappen. "Als makers ook echt weten wat er met hun beeldmateriaal gebeurt, is het ook veel minder eng."

Wat Rietdijk betreft, is dat ook de enige manier waarop AI gebruikt zou kunnen worden in de kunstsector. Misschien zou het dan zelfs een plek krijgen bij het We Are Playgrounds festival, waar de makers inmiddels zijn vertrokken en de stands zijn leeggeruimd. "We weten ook dat het niet weggaat. Dus wij proberen met de community samen een weg te zoeken: "Hoe kunnen we met deze nieuwe tool omgaan en hoe kan het uiteindelijk de sector weer ondersteunen en verbeteren?"