Crisis bij OPEC: hoe een Venezolaanse balling een wereldkartel oprichtte

De 'Vader van OPEC'

OPEC werd in 1960 opgericht door de Venezolaanse Juan Pablo Pérez Alfonzo. 'Hij wordt ook wel de ‘Vader van OPEC’ genoemd,' vertelt Van Geuns. 'In de jaren veertig en vijftig was hij energieminister van Venezuela. Hij raakte gefrustreerd van de toenemende macht van de grote westerse oliemaatschappijen. Maar zodra hij dat meer ging uiten, werd hij afgezet door een coup.'

In zijn ballingschap in Amerika kwam hij in aanraking met de Texas Railroad Commission. 'Hij zag dat in Texas de olieproductie werd gereguleerd door die commissie, die productiequota vaststelde en prijzen stabiliseerde. En toen dacht hij: als een Amerikaanse staat dat kan, waarom kunnen olieproducerende landen dat dan niet?'

Want de oliewereld werd op dat moment volledig gedomineerd door de zogenoemde ‘Seven Sisters’: een groep grote internationale oliemaatschappijen, bestaande uit Amerikaanse bedrijven maar ook BP en Shell. 'Zij domineerden van de veertiger tot en met zestiger jaren de wereldoliemarkt volledig,' zegt Van Geuns. 'Ze maakten onderlinge afspraken over prijzen, over productie, over marktaandelen. Ze vormden eigenlijk een soort oligopolie, met volledige controle over de hele productieketen: van de winning tot aan het tankstation.' Het was precies dat monopolie waarvan Pérez Alfonzo vond dat landen het zelf konden doorbreken.

Het doel van de organisatie die hij oprichtte: het oliebeleid van de lidstaten op elkaar afstemmen, met productiequota om zo de olieprijs te kunnen bepalen. Politiek zijn die lidstaten het allerminst met elkaar eens: OPEC telt landen zowel binnen als buiten het Midden-Oosten. 'Vooral de afgelopen jaren is er, veelal achter gesloten deuren, veel onenigheid geweest. Maar uiteindelijk gaan de gemeenschappelijke economische belangen voor,' aldus Van Geuns.

Boom and bust

De reden dat de VAE nu uitstappen is simpel, zegt Van Geuns: 'Het allerbelangrijkste is dat ze controle willen hebben over hun eigen productie. Ze willen zich niet meer laten beperken door quota, en willen eigenlijk veel meer produceren dan OPEC toestaat.' Dat maakt hun vertrek extra pijnlijk voor het kartel: de Emiraten zijn, samen met Saudi-Arabië, een van de weinige leden die écht de macht hebben om het aanbod te beïnvloeden. 'Een heleboel andere landen hebben dat eigenlijk niet. Dus uiteindelijk is dit toch een enorm verlies voor OPEC, wanneer het gaat om het ventileren van hun economische macht.'

Daarmee verzwakt ook een stabiliserende kracht van de wereldmarkt. Want de oliecrisissen die OPEC veroorzaakte, in 1973 en opnieuw in 1979, dwongen de westerse wereld tot verduurzaming. Van Geuns: 'Na de oliecrisis van 1973 gingen oliebedrijven zoeken naar olie in hun eigen achtertuin, zoals in de Noordzee of de Golf van Mexico. En tegelijkertijd maakte het de consumerende landen — Europa, Japan, Korea — bewust dat ze zuiniger aan moesten doen. Dat was een enorme efficiëntieslag in het gebruik van olie en olieproducten.'

Of OPEC verdwijnt, weet Van Geuns niet. Maar de gevolgen van een volledige ineenstorting zijn helder: 'Als ze er niet meer zijn, krijg je een volledige vrije markt. Maar dan krijg je ook momenten van hele hoge olieprijzen en soms momenten van enorme overproductie. Een soort boom and bust, waar eigenlijk niemand iets aan heeft. Zeker om enige stabilisatie te hebben op de prijs is een kartelorganisatie niet een slecht idee. Of dat een OPEC moet zijn of een andere organisatie, dat blijft voorlopig in het midden hangen.'