Van Loosdrecht tot de Twentse 'spaghettirellen': geweld tegen migranten is niks nieuws onder de zon

Opgetogen Erkenbranders

De term 'omvolking' is vrij recent pas onderdeel geworden van het brede publieke debat. Sterkenburg hoorde er zelf in 2017 voor het eerst over: "Ik zat in de kroeg met twee leden van Erkenbrand, een intellectueel rechts extremistisch genootschap dat toen net was opgericht." Jaren later, in 2019, werd de internationale reikwijdte van het begrip haar duidelijk. "Na de aanslag destijds, op een moskee in Christchurch, bleek dat de schutter diezelfde theorie in zijn manifest had genoemd. Toen dacht ik: dit is het dus. Dit was waar ze het over hadden'."

Volgens de omvolkingstheorie bestaat er een complot om de witte bevolking langzaam te vervangen door niet-witte buitenlanders. "Het is een existentiële angst dat het witte volk verdwijnt," legt Sterkenburg uit. "Dat de Nederlandse bevolkingssamenstelling verandert, is geen geheim. Dat er kwade opzet achter zit, dat is echt onzin."

Is het geen goede zaak dat deze omvolkingstheorie in de Tweede Kamer aan de kaak gesteld wordt? "Ik ben daar zelf wat kritisch over," zegt Sterkenburg. "Ook vanwege mijn onderzoeksperiode. Zo was er bijvoorbeeld ophef ontstaan over een kandidaat-raadslid van Forum voor Democratie, die uitspraken had gedaan over ras en IQ. Ook toen werd er in de Tweede Kamer een groot debat aangevraagd, bedoeld om dat snoeihard te veroordelen. Mijn extreemrechtse onderzoeksgroep was daar heel erg opgetogen over: ras en IQ in de Tweede Kamer bespreken, dat was zelfs Janmaat (voorman van de Centrumdemocraten) niet gelukt." Ze is er vrij zeker van dat diezelfde groepen nu opgetogen zijn over het podium dat De Vos gekregen heeft. "Ik ben er op zich voor om te normeren. Maar de vraag is of je daar zo'n groot mediacircus van moet maken, en of we daarmee ook de onderliggende problemen dichter bij een oplossing brengen."

Verboden voor Italianen

Rellen rondom migranten zijn geen nieuw fenomeen. "Dat heeft een lange traditie, die ik destijds voor mijn proefschrift heb onderzocht," aldus Sterkenburg. "Daarbij leun ik erg op het werk van Rob Witte. Wat hij laat zien is dat deze rellen gewoon structureel zijn; dat ze echter altijd worden afgedaan als ‘incidenteel': én dat het racistische karakter ervan eigenlijk stelselmatig ontkend wordt."

Een vroeg voorbeeld volgens Sterkenburg zijn de zogeheten 'spaghettirellen' van 1961 in Twente. "In het uitgaansleven werden bordjes opgehangen, om Italiaanse gastarbeiders de toegang te ontzeggen. In vier steden liep de situatie volledig uit de hand, wat ook daadwerkelijk leidde tot het gedwongen vertrek van 170 gastarbeiders."

Eind jaren zestig kwamen de eerste Turkse en Marokkaanse gastarbeiders naar Nederland, en ook zij werden doelwit van geweld. "In 1969 werden er een aantal pensions aangevallen waar Marokkaanse gastarbeiders verbleven," vertelt Sterkenburg. "In 1972 in Rotterdam, in 1976 Turkse gastarbeiders in Schiedam." Aanvankelijk greep de politie niet in. "Pas nadat het dreigde over te slaan naar andere wijken, was het idee van: nou ja, misschien moeten we daar toch wat tegen doen. Intussen deelde de in 1971 opgerichte Nederlandse Volksunie pamfletten uit om de boel verder op te zwepen."

Meer dan incidenteel

Een keerpunt, zij het tijdelijk, was de dood van Kerwin Duinmeijer in 1983. De Antilliaanse tiener werd door een zestienjarige skinhead gedood in Amsterdam. "De impact was echt enorm," zegt Sterkenburg. "Het had er ook mee te maken dat vlak daarvoor Janmaat in de Tweede Kamer was gekomen, wat nogal een deuk sloeg in het antiracistische zelfbeeld dat Nederland had." Het was voor het eerst dat racistisch geweld in Nederland serieus op de politieke agenda belandde, met de oprichting van antidiscriminatiebureaus als concreet gevolg. Maar duurzaam was die aandacht volgens Sterkenburg niet: "In de tweede helft van de jaren tachtig schoof het ook weer van die agenda af. Want, zo was de conclusie: het was een incident, het was niet structureel, en het viel waarschijnlijk wel mee met dat racistische karakter."

De conclusie is volgens Sterkenburg helder: "Als je al die dingen bij elkaar optelt, kun je moeilijk volhouden dat het incidenten zijn." Wat ook telkens terugkeert, is de reactie vanuit de politiek. "Tot op de dag van vandaag wordt de aanpak gezocht in de veronderstelling dat we mensen ook vooral niet boos moeten maken. Dat is precies wat je de afgelopen weken zag na de AZC-rellen; kleinere opvanglocaties, betere communicatie. Maar het racisme, het racistische geweld wordt daarmee niet aangepakt."