Mensen zijn niet ineens anti-migratie geworden, zegt Jesse Frederik: 'Zolang er wordt gepeild, zijn mensen tegen migratie'

Dat is een belangrijke conclusie uit onderzoek van Frederik, dat vorige week werd gepubliceerd in De Correspondent onder de titel Democratie in verval? De democratie werkt juist prima (alleen vinden progressieven dat niet leuk). Eerder deed Frederik, bekend om zijn data-gedreven analyses, onderzoek naar de toeslagenaffaire en de aardbevingsschade in Groningen.

Nu richtte hij zijn aandacht op de asieldiscussie. "Om mij heen is vaak het idee: mensen zijn ineens heel erg verrechtst of zijn heel anders gaan denken, en dat is aangemoedigd door radicaalrechtse partijen. Ik ben dan benieuwd: hoe zit dat eigenlijk, als je naar peilingen of kiezersonderzoeken kijkt. Klopt dat wel?", begint hij.

"Als je dat soort simpele vragen stelt, komt er meestal wel een verrassend antwoord uit. In dit geval is dat: zolang het gepeild wordt zie je dat een meerderheid van de mensen tegen migratie is en dat het niet verandert. En voor zover het verandert, is het juist dat we meer pro-migratie zijn dan ten opzichte van de jaren negentig."

Verschil tussen volk en parlement

Volgens Frederik zijn de opvattingen over migratie al decennialang redelijk stabiel. Dat ziet hij ook terug in andere Europese landen, zoals Duitsland, waar de radicaal-rechtse partij Alternative für Deutschland de afgelopen jaren aan een opmars bezig is.

Frederik: "In Duitsland heb je kiezersonderzoek, waar ze de bevolking vragen stellen, maar doen ze ook een parlementsonderzoek. Ze stellen leden van het parlement precies dezelfde vragen als burgers. Dan kan je goed vergelijken: wat is de publieke opinie en wat was de parlementaire opinie? In 2013, voor de doorbraak van radicaalrechts, zie je dat op een vraag over migratie, 'moet dat ruimhartiger of moet het restrictiever?', 82 procent van de Duitsers rechtser was dan het gemiddelde lid van de Bondsdag."

"De gemiddelde Duitser was zelf rechtser dan de meest rechtse partij op dat moment in het Duitse parlement. Daar was een enorme vertegenwoordigerskloof, alleen maakte dat niet zoveel uit, omdat verkiezingen niet over migratie gingen. Mensen hebben allerlei opvattingen, maar inmiddels is het zo dat het gewicht dat mensen toekennen aan hun opvattingen over migratie veel hoger is dan in de jaren negentig, toen het vooral over economische thema's en werkloosheid ging."

'Bezwaar zit in wederkerigheid'

Nu de migratiediscussie prominenter op de voorgrond is gekomen, winnen rechtse partijen door heel Europa aan terrein. Op de vraag waarom links daar geen antwoord op heeft, zegt Frederik: "Ook het midden, bijvoorbeeld het CDU in Duitsland, heeft ze niet. En dan is het ook de vraag: over welke vormen van migratie hebben we het? Daar zit veel verschil in in hoe mensen ernaar kijken."

"Als je in Nederland aan mensen die zich zorgen maken over migratie vraagt 'welke vormen zijn dat dan?', dan noemt 86 procent asielmigratie en maar 9 procent noemt kennismigratie. Je ziet dat links opschuift naar 'we moeten het over arbeidsmigratie hebben', maar het probleem is dat kiezers zich vooral druk maken over asielmigratie. Dan beantwoordt jouw antwoord niet aan wat de kern van het bezwaar is. Dat zit volgens mij niet zozeer in aantallen."

Hij ziet dat progressieve partijen graag uitleggen dat er helemaal geen sprake is van een asieltsunami. "Maar het bezwaar zit denk ik vooral in een soort idee van wederkerigheid. Als je een kenniswerker bent bij ASML, dan draag je bij aan het nationale welzijn, is het idee. Een asielmigrant kost Nederland iets. Dat is ook niet volkomen uit de lucht gegrepen. Als je kijkt naar hoeveel asielmigranten na vijf jaar werkzaam zijn, dan heeft de helft nog steeds een uitkering. Het is niet totaal verzonnen."

Dat de kritiek op migratie juist groot is in een tijd van lage werkloosheid, vindt Frederik niet opvallend. "Als je in de jaren tachtig aan Nederlanders vraagt wat het belangrijkste probleem is, dan noemt tachtig procent werkloosheid en de economie. Het feit dat wij nu de laagste werkloosheid ooit hebben en de economische problemen minder urgent zijn, draagt eraan bij dat het veel meer over culturele thema's gaat."

Bovendien klopt het dat er nu veel asielopvang is in vergelijking met eerdere jaren. "In de afgelopen vijf jaar is het aantal asielopvangplekken van 30.000 naar 80.000 gegaan en als je ook nog Oekraïners wil meerekenen zijn het 180.000 opvangplekken. Dat is een nieuw record. De laatste keer dat wij zoveel asielopvangplekken hadden, was in 2001. Toen hadden we er 84.000, dat beloven we ergens in de komende weken te doorbreken. Het is dus niet verzonnen en het is niet zo heel gek dat als er veel asielmigratie is, en een deel van de bevolking wil minder asielmigratie, dat ze zich druk maken dat de wereld zich niet in hun richting beweegt."

'Het is een debat over waarden'

Hoewel Frederik bekendstaat om zijn nadruk op feiten en cijfers, vindt hij dat veel Haagse partijen zich juist te veel op de cijfers richten. "Ze leggen graag uit dat mensen een misperceptie hebben. Dat snap ik ook wel. Ik sprak met iemand bij het COA die zei: ik moet de hele tijd uitleggen dat als er een asielopvangplek komt, er geen massale criminaliteit komt. Als je naar de cijfers kijkt van statushouders, valt criminaliteit inderdaad best wel mee. Mensen die overlast geven, hebben vaak geen enkele kans op asiel. Maar ik denk dat dit veel meer een debat is over verschillen in waarden dan over verschillen in feiten."

Hij gaat verder: "Je hebt mensen, en ik denk dat ik daar eentje van ben, die meer universalistisch denken. Elk mens is gelijk geboren en het maakt niet uit waar je bent geboren. Je hebt ook mensen die veel meer particularistisch zijn en denken: ik geef in de eerste plaats om mijn eigen gezin, mijn eigen streek en mijn eigen land en dan pas om de rest van de wereld. En niemand is alleen het één of alleen het ander, dat is een spectrum."

"Veel mensen vinden het enorm aanstootgevend dat wij in 2021 1,5 miljard euro uitgaven aan de migratieketen en nu 7,5 miljard euro. Dat gaat naar mensen van buiten en niet naar 'de Nederlander'. Dan kun je nog een keer uitleggen dat ze het niet begrijpen, maar uiteindelijk is het gewoon een waardekwestie. We moeten daar met z'n allen uitkomen. Je gaat mensen niet op andere gedachten brengen."

Frederik heeft tot slot een advies voor de politiek: "Het gaat er niet om dat je mensen die anders denken hetzelfde laat denken, maar om mensen die anders denken achter hetzelfde beleid te scharen."