Binnenland
VPRO

Van uitzondering tot gewoonte: verkiezingen na een kabinetsval

foto: Nationaal Archief - Collectie Anefo

We zitten midden in een kabinetscrisis. Normaal zou er dan voorgesorteerd worden op nieuwe verkiezingen, maar nergens staat dat officieel vastgelegd. Daarom diende Mirjam Bikker vorige week een motie in: eerst naar de Tweede Kamer en niet gelijk nieuwe verkiezingen. Een mogelijk einde van een decenniaoude traditie, die begon eind jaren zestig na de val van het kabinet Cals. Paul van der Steen, politiek historicus en schrijver van de biografie van Jo Cals, legt bij OVT parallellen tussen toen en nu bloot. 

OVT | Voyager, Arion, Tussentijdse verkiezingen - OVT

In 1965 valt een kabinet onder leiding van KVP-premier Marijnen door de omroepcrisis, maar een groot verschil met nu is hoe groot die partijen waren, zegt Van der Steen: "Er zat eigenlijk een enorm machtsblok, eigenlijk onvergelijkbaar met al die versplinterde partijen nu; de KVP had 50 zetels op dat moment. En die was niet te passeren, want de VVD wilde – ook toen al – niet met de Partij van de Arbeid. Het moest iets worden met de KVP, dus de KVP zwenkt van rechts naar links. Alleen de Christelijk-Historische Unie valt uit. de KVP en ARP gaan regeren met de PvdA."

Dat centrumlinkse kabinet, onder leiding van premier Cals, zou maar twee jaar aan de macht zijn, maar gedroeg zich niet zo: "Je ziet, hoewel het een tussentijds kabinet is, dat ze zich enorm profileren. Het wordt onmiddellijk een 'kabinet van sterke mannen' genoemd. Er komen allerlei politici in van naam. En ze hebben ook een waanzinnige horizon, ook onvergelijkbaar met nu. Nu reikt de horizon niet verder dan de volgende verkiezingen, maar het motto was: "Werken voor het jaar 2000." 

Fundamenteel veranderd 

De huidige kabinetscrisis lijkt ook te draaien om frustratie van VVD bij de keuze van D66 en CDA om met linkse partijen samen te werken. Cals werkte ook samen met de PvdA, terwijl het vorige kabinet met VVD was: "Het was een beetje uit nood geboren. Er was bij de VVD ook ergernis over de, volgens hen, ongebreidelde uitbreiding van de verzorgingsstaat, en wat er financieel gebeurde. Als je dat in stand wil houden, dan kom je toch snel uit aan de linkerkant. Dat waren ook enorme machtsblokken, de PvdA had toen 43 zetels," aldus Van der Steen.  

Of het wenselijk was om zo'n andere koers in te slaan, betwijfelt Van der Steen: "In 1963 was Nederland echt nog verzuild. In 1967 is het land fundamenteel veranderd. Tussentijds kwam Provo op, je had rellen rondom Beatrix en een enorme ontkerkelijking. Gezagsverhoudingen die ter discussie worden gesteld. Beatles, Rolling Stones, bedenk het allemaal maar. Als Cals uiteindelijk valt in '66, komt er nog een interim-kabinet. Dan heb je drie kabinetten van verschillende samenstelling in een land waar alles al aan het schudden is." 

Quote

De versplintering en polarisatie van de jaren zestig zijn vergelijkbaar met nu. Links en rechts waren echt uit elkaar.

Paul van der Steen

Nacht van Schmelzer 

Dat kabinet-Cals valt dan tijdens de beroemde Nacht van Schmelzer: "De economie was heel lang bergop aan het gaan, wat samenging met massale loonstijgingen en inflatie. Maar tijdens het kabinet-Cals remt de economie een beetje af. Er is vooral onvrede binnen de KVP over diezelfde sterke mannen, die hele ambitieuze en misschien iets te linkse koers vanuit de rechtervleugel van de KVP, waar onder andere de fractievoorzitter Norbert Schmelzer toebehoort. En die dienen een motie in dat de begroting niet in orde is. Die werd door Cals en zijn ploeg opgevat als een motie van wantrouwen." 

De Nacht van Schmelzer was een katalysator voor veel politieke opschudding, volgens Van der Steen: "De polarisatie was ook diepgaand. Het is de tijd dat binnen de PvdA Nieuw Links opkwam, als een linkerflank. Vlak daarvoor was ook D66 opgericht. De linkerkant van de KVP was zo boos over de Nacht van Schmelzer dat in de jaren daarna de PPR ontstaat als afsplitsing. De versplintering en polarisatie zijn vergelijkbaar met nu. Links en rechts waren echt uit elkaar." 

Vervroegde verkiezingen 

De vervroegde verkiezingen die na de Nacht van Schmelzer werden uitgeroepen, zetten een grote verandering in: "We zagen dat er enorme verschuivingen waren, bijvoorbeeld de opkomst van D66, dat haalde de voorpagina van de New York Times. Nederland verwisselde weleens een zeteltje, maar nu ging het heel hard. Vanaf die tijd is er de gewoonte ontstaan om, tot Mirjam Bikker, om gewoon verkiezingen uit te schrijven op het moment dat er een serieuze crisis is."  

Van der Steen weet nog niet zeker welke les we uit de tijd van Cals kunnen halen: "Aan de ene kant is er echt iets voor te zeggen dat je een soort rust krijgt. Kijk naar de gemeenteraden of de Provinciale Staten, je stemt voor vier jaar en na vier jaar stem je weer. Maar tegelijkertijd denk ik: als nu een kabinet valt, krijg je net zoiets als bij het kabinet-Marijnen. Je krijgt na plusminus twee jaar een nieuw kabinet. Je krijgt van nature een soort geldingsdrang als je maar twee jaar hebt. Maar is dat goed voor het kabinet? Want dat geeft ook onrust." 

Gerelateerde podcast

OVT

OVT

Niets missen van OVT?

Je hoort OVT elke zondagochtend om 10.00 uur op NPO Radio 1. Herbeluister alle afleveringen in je favoriete podcastapp. Wil je van alles op de hoogte blijven? Hou dan de website van OVT in de gaten of volg het programma via Facebook en Bluesky!

Advertentie via ster.nl
Advertentie via ster.nl