Een dagboek als nalatenschap: waarom het zoveel vertelt

Een eeuwenoude behoefte

De behoefte om jezelf vast te leggen bestaat al veel langer dan veel mensen denken. Volgens Vermeer ontstond het persoonlijke dagboek zoals we dat nu kennen aan het einde van de achttiende eeuw, maar voorlopers bestaan al sinds de middeleeuwen. "Handelaren hielden hun administratie bij en voegden daar persoonlijke aantekeningen aan toe. Monniken schreven kronieken en protestanten legden hun gesprekken met God vast." Inmiddels zijn die papieren dagboeken voor een deel vervangen door blogs, sociale media en andere digitale vormen. "Ook dat zijn manieren waarop mensen iets van zichzelf nalaten."

Veel meer dan een persoonlijk verhaal

Dagboeken worden vaak gezien als een verzameling persoonlijke gedachten, maar volgens Vermeer zijn ze veel meer dan dat. Mensen schrijven om gebeurtenissen te onthouden, om gevoelens te verwerken of juist om iets achter te laten voor hun kinderen. Daarnaast vormen egodocumenten een belangrijke bron voor historisch onderzoek. Zelf onderzocht Vermeer onder meer hoe mensen in het verleden schreven over hun lichaam en seksualiteit. "Over sommige onderwerpen zijn nauwelijks andere bronnen. Juist daardoor vertellen dagboeken iets wat je nergens anders terugvindt." Zo laten persoonlijke aantekeningen volgens haar zien hoe mensen in verschillende periodes dachten over onderwerpen als ziekte, seksualiteit en maatschappelijke normen.

Van papieren dagboek naar app

Waar vroeger een schrift of dagboek met een slotje werd gebruikt, leggen mensen hun leven tegenwoordig steeds vaker digitaal vast. Niet alleen via sociale media, maar ook met apps waarin bijvoorbeeld slaap, stemming of gezondheid worden bijgehouden. Volgens Vermeer roept dat nieuwe vragen op. "Is het nog wel echt jouw verhaal als een app vragen stelt of een algoritme bepaalt hoe je iets vastlegt?" Daarmee krijgt het moderne egodocument volgens haar een andere vorm dan het traditionele dagboek.

Mag je het dagboek van een ander lezen?

Egodocumenten kunnen waardevolle historische informatie bevatten, maar raken ook aan privacy. Historici wegen daarom voortdurend af of het maatschappelijke belang van onderzoek opweegt tegen de persoonlijke informatie die erin staat. "De doden kennen geen privacy, maar wel recht op postume waardigheid", zegt Vermeer. Dat betekent volgens haar dat zorgvuldig moet worden omgegaan met persoonlijke documenten van overledenen. Soms gebeurt dat door namen weg te laten of informatie te anonimiseren.

Toch blijken veel mensen hun dagboeken uiteindelijk niet alleen voor zichzelf te schrijven. Vermeer noemt het voorbeeld van een dagboek waarop een briefje lag met de tekst 'Ongelezen verbranden', terwijl het tegelijkertijd in een archief was terechtgekomen. "Waarom ligt het daar dan?" vraagt ze zich af. "Heel veel mensen schrijven uiteindelijk toch om op de een of andere manier gelezen te worden."