Terugkeerhubs voor uitgeprocedeerde vluchtelingen: 'Een totale black box'

De terugkeerhubs zijn bedoeld voor vluchtelingen die hier geen verblijfstatus krijgen maar toch het land niet verlaten. Soms gebeurt dit omdat ze dit zelf niet willen en soms omdat het land van herkomst niet wil meewerken aan de terugkeer. Vijf Europese landen, waaronder Nederland, werken aan een initiatief om deze mensen buiten de EU te plaatsen. Vooral Rwanda lijkt een serieuze optie. 

Maar wat gebeurt er met deze mensen als ze daar zijn? "Wat we tot nu toe horen van zowel de kant van de EU als de Rwandese kant, is dat mensen twee keuzes aangeboden krijgen", vertelt Julia Verheul, politiek adviseur van Save the Children. De in Nederland uitgeprocedeerde vluchtelingen zouden daar kunnen integreren óf vanuit de terugkeerhub verder worden begeleid naar terugkeer naar hun land van herkomst.

'Juridisch vacuüm' 

"Nu is natuurlijk de vraag: waarom zou het in Rwanda dan wel lukken?", zegt Verheul. Maar haar grootste zorg ligt ergens anders: mensen komen in een soort niemandsland terecht qua rechten. "We gaan mensen in een compleet juridisch vacuüm neerzetten", zegt ze. Ze zullen waarschijnlijk niet de Rwandese nationaliteit kunnen aannemen. "Het is totaal onduidelijk wat de rechten van deze mensen zullen zijn." Eerder heeft Groot-Brittanië geprobeerd eenzelfde soort deal te sluiten met Rwanda. "Het liep uiteindelijk stuk op mensenrechten, het was onduidelijk of die gewaarborgd konden worden", zegt Anna Strolenberg, Europarlementariër voor Volt.

Wanneer deze mensen de Europese Unie verlaten, vervallen de Europese wetten en regels. "Zodra je die verantwoordelijkheid uitbesteedt, is het helemaal uit onze handen", zegt Strolenberg. Tegelijkertijd worden vraagtekens gezet bij de mensenrechtensituatie in Rwanda. "We maken ons grote zorgen over de persvrijheid en de bredere mensenrechtensituatie in het land", zegt Verheul. Het land is verwelkomend naar vluchtelingen, maar de vraag is of zij daar ook daadwerkelijk een goed leven zullen leiden. "Ik denk dat het vooral een zakelijke deal is om geld te verdienen op korte termijn", zegt Strolenberg. 

Zakelijke deal voor Rwanda

Eerder kregen onder andere Rwanda en Oeganda ontwikkelingsgeld vanuit USAID, de Amerikaanse hulporganisatie. Sinds de Amerikaanse president Donald Trump die financiering heeft stopgezet, is er een gat gevallen in hun begroting. "De uitdagingen zijn groot", zegt Verheul. "Ze moeten steeds meer doen met steeds minder middelen." Een deal zou betekenen dat het land geld krijgt om vluchtelingen op te vangen. 

Op dit moment vangen de landen ook vluchtelingen op, vooral uit de regio. "Mensen zijn hard bezig met de opvang voor deze vluchtelingen. Het gaat dan dus ook om onderwijsvoorzieningen voor kinderen en bijvoorbeeld zorg", zegt Verheul. De landen hebben het al moeilijk genoeg om dergelijke voorzieningen te kunnen onderhouden. Toch zouden deze voorzieningen waarschijnlijk niet toegankelijk zijn voor de uit Europa uitgeprocedeerde vluchtelingen. "Dat zijn mensen die dus expliciet geen vluchtelingenstatus hebben." 

Eerder liepen Britse onderhandelingen met Rwanda dus spaak, maar bij Amerika draaide het wel op een deal uit. "Wij hebben navraag gedaan waar deze mensen zijn en wie erop toeziet dat het goed met hen gaat", zegt Strolenberg. "We kregen hier geen antwoord op. Het is een totale black box. Er is geen transparantie over hoe het met deze mensen gaat, want dat is geheim. Dit zorgde bij mij gelijk voor allerlei alarmbellen die afgingen." Als de Europese deal er komt, is het aan de individuele landen om toe te zien op een zorgvuldige uitvoering van de afspraken. "De Europese Commissie trekt de handen er vanaf." 

Andere oplossingen

De partij van Strolenberg, Volt, pleit voor een andere aanpak. "Waarom zou je mensen in een ander land in een soort wachtkamer plaatsen als je ook kan investeren in die landen van herkomst?", zegt ze. Soms willen mensen zelf niet vertrekken. "Bijvoorbeeld omdat hun hele familie een hoop heeft gevestigd om het te maken in de EU. Zorg er dan voor dat deze mensen op een waardige manier kunnen vertrekken en een leven kunnen opbouwen in het land van herkomst. Soms is het zo simpel als dat ze geen documenten hebben, help ze daar dan bij", zegt ze.

In andere gevallen wil het land van herkomst zélf deze mensen niet terugnemen. "We zouden veel meer interesse moeten tonen in waarom deze landen dat niet willen", zegt Strolenberg. Beide vrouwen zijn er in ieder geval van overtuigd dat deze terugkeerhubs niet de oplossing zijn. We geven onze mensenrechten uit handen aan landen die daar wellicht niet zo zuinig op zijn als wij.