Gemeenteraadsverkiezingen: opkomst stijgt, lokale partijen winnen terrein

Politiek verslaggever Wilco Boom ziet vooral één ontwikkeling die direct opvalt: de opkomst. Waar de afgelopen jaren sprake was van een dalende lijn, is die trend dit keer doorbroken. Daarmee komt er volgens hem mogelijk een einde aan een langere neerwaartse spiraal. Tegelijkertijd plaatst hij daar een kanttekening bij: de opkomst blijft met iets boven de vijftig procent nog altijd duidelijk lager dan bij landelijke verkiezingen. Toch noemt hij de stijging "gewoon goed nieuws" voor het democratisch proces.

Lokale partijen

Een tweede duidelijke trend is de verdere groei van lokale partijen. Die zijn al sinds 2010 gezamenlijk de grootste in de gemeenteraden en hebben hun positie opnieuw versterkt. Boom wijst op de cijfers: het aandeel stijgt van 32 naar 35 procent en het aantal zetels neemt toe van 3.170 naar 3.367. "Een eclatant succes voor deze groep partijen", aldus Boom. Op lokaal niveau zijn er ook uitschieters, zoals Hart voor Den Haag, dat met 16 zetels een opvallend resultaat neerzet. 

Regeringspartijen

Kijkend naar de landelijke partijen valt op dat de regeringspartijen het relatief goed hebben gedaan. D66 boekt winst, zowel in zetels als in percentage, en groeit van ruim 8 naar bijna 9 procent. De VVD weet eveneens meer zetels binnen te halen en laat een kleine procentuele stijging zien. Alleen het CDA moet licht verlies incasseren, zowel in zetels als in aandeel. Opvallend is dat kiezers deze partijen niet hebben afgestraft voor omstreden kabinetsplannen. Boom noemt onder meer de versnelde verhoging van de AOW-leeftijd en de halvering van de WW-duur als dossiers waar veel discussie over was. Toch hebben deze onderwerpen volgens hem niet geleid tot een duidelijke electorale afrekening.

Oppositiepartijen

Voor de grootste oppositiepartij, de combinatie van GroenLinks en de Partij van de Arbeid, pakt de verkiezing juist negatief uit. De samenwerking levert geen winst op, maar juist verlies. Samen raken ze meer dan honderd zetels kwijt en dalen ze van bijna zestien naar ruim dertien procent. Hoewel de combinatie zich in procenten de grootste landelijke partij in de gemeenteraden kan noemen, liggen ze in zetelaantallen achter op VVD en CDA. De gehoopte electorale beloning voor hun oppositierol blijft daarmee uit.

Ook andere partijen laten opvallende bewegingen zien. Forum voor Democratie doet in veel meer gemeenten mee dan voorheen en dat vertaalt zich in forse winst. De partij groeit van 54 naar 295 zetels, een bijna verzesvoudiging. Ook de PVV laat groei zien en gaat van 56 naar 98 zetels, bijna een verdubbeling. Daartegenover staat de SP, die haar dalende lijn niet weet te keren. Onder leiding van Jimmy Dijk verliest de partij opnieuw tientallen zetels. 

Einde aan dalende lijn

Politicoloog Henk van der Kolk reageert verrast op de gestegen opkomst. Hij had vooraf juist een verdere daling verwacht. "Ik was zeer verrast", zegt hij, en hij suggereert dat er mogelijk geen sprake meer is van een structurele daling. Als je verder terugkijkt, ontstaat volgens hem eerder een stabiel beeld rond de 54 procent. De lage opkomst bij de vorige verkiezingen zou dan een uitzondering zijn geweest. 

Over de lokale partijen benadrukt hij dat het geen homogene groep is. Toch ziet hij wel een patroon: vooral aan de rechterkant profiteren lokale lijsten van versnippering onder landelijke partijen. Dat verklaart volgens hem mede hun aanhoudende succes.