Kabinet gokt op breuk tussen JA21, BBB en SGP: 'Het is een pokerspel'

Na maanden onderhandelen hebben coalitiepartijen D66, VVD en CDA overeenstemming bereikt over aanpassingen aan het Belastingplan en de invoering van een vermogenswinstbelasting in box 3. Die laatste maatregel wordt met een jaar uitgesteld, tot 2029. Steun vanuit de oppositie ontbreekt echter nog altijd. Het kabinet probeert daarom zowel linkse als rechtse partijen tegemoet te komen, zonder nadrukkelijk voor een van beide blokken te kiezen.

De top van het kabinet overlegde maandag urenlang over het Belastingplan. Ook premier Rob Jetten, de vicepremiers en de minister en staatssecretaris van Financiën schoven aan. De gesprekken met oppositiepartijen hadden in het weekend namelijk opnieuw niet tot een doorbraak geleid.

Dinsdagochtend kwam het kabinet bijeen voor een extra ministerraad. Voorafgaand aan dat overleg sprak Jetten zijn vertrouwen uit dat het Belastingplan voldoende steun zou krijgen in de Tweede Kamer. Ook riep hij constructieve oppositiepartijen op het plan te steunen en Nederland vooruit te helpen. Van Soest is er minder gerust op. "Maar het is een gok. Het kabinet speelt een pokerspel", zegt hij in gesprek met Sven Kockelmann.

Op het moment van dat gesprek waren de aangepaste belastingplannen nog niet officieel gepresenteerd, maar waren al wel veel details uitgelekt. Volgens Van Soest verliep het overleg van maandag 'pittig', al ontkenden de betrokkenen dat. "Het duurde in ieder geval heel lang. Ze zijn het inderdaad eens, maar dat het gisteravond tot zo laat duurde, geeft wel aan dat het natuurlijk een spannend gesprek was."

Kabinet hoopt op breuk tussen JA21, BBB en SGP

De VVD wilde het liefst steun over rechts vinden, bij JA21. Gesprekken met de partij van Joost Eerdmans leken lange tijd de goede kant op te gaan, totdat JA21 een bondje vormde met BBB en SGP. Die partijen verbonden aanvullende eisen op het gebied van medisch-ethische kwesties en stikstof aan hun steun voor de begroting. "Dat maakt het ingewikkeld", zegt Van Soest.

Volgens geluiden uit de wandelgangen was de coalitie bereid vrijwel alle financiële wensen van JA21 in te willigen, zegt Van Soest. Volgens hem probeert de coalitie daarmee druk uit te oefenen op JA21 om het bondje te verlaten. "Maar die drie oppositiepartijen hebben gezegd: 'Samen uit, samen thuis. Dit is ons eindbod en wij stemmen niet in als niet aan al die eisen tegemoet wordt gekomen.' Daar is het kabinet vooralsnog niet toe bereid."

Of Eerdmans voet bij stuk houdt, is volgens de AD-journalist de vraag. "Tot nu toe houden ze elkaar vast, maar het kabinet gokt erop dat dat verbond wel uit elkaar valt." Zelfs als JA21 afzonderlijk steun verleent, heeft het kabinet daarmee nog geen meerderheid in de Eerste Kamer. "Dan heb je nog steeds andere partijen nodig die het ook steunen. En bijvoorbeeld de BBB zie ik niet zo snel instemmen. Zij hebben hun steun aan dit kabinet echt wel verbonden aan de stikstofplannen."

Ook route over links ingewikkeld

Ook de route over links was allesbehalve eenvoudig. Het kabinet schrapte eerder al de bezuinigingen op de sociale zekerheid, een overwinning die Progressief Nederland en de vakbonden luidkeels vierden. Maar voor steun aan het Belastingplan wil de partij van Jesse Klaver meer: de belasting op vermogen moet omhoog.

Vooral bij de VVD ligt een verdere handreiking naar Progressief Nederland gevoelig. Van Soest: "Als je met VVD'ers praat, zeggen ze: het gaat ook om de lenigheid van andere partijen ten aanzien van rechtse plannen. Zo houdt iedereen elkaar nog steeds, acht maanden na het aantreden van het kabinet, in dezelfde houdgreep."

Daarbij speelt ook de de moeizame verhouding tussen de VVD en Progressief Nederland een belangrijke rol in de onderhandelingen. "Bij de VVD hebben ze het gevoel: 'PRO is echt alleen maar bezig ons kapot te maken. We hebben al zoveel moeten inleveren bij sociale zekerheid. Nu willen ze ook nog eens per se de lastenverlichting voor burgers - waar het kabinet wel degelijk aan tegemoetkomt volgend jaar - betalen door hogere belastingen op vermogen. En die laatste stap is voor ons een stap te ver, dat gaan we niet ook nog doen'."

Tijdens het overleg van maandag werd daarom ook besproken hoe ver het kabinet bereid is te gaan om oppositiepartijen tegemoet te komen, weet Van Soest. "Er is ook gesproken over het scenario: 'Stel nou dat PRO morgen tijdens dat debat waarin het Belastingplan wordt behandeld met een amendement komt, hoe ver gaan we dan om daarmee in te stemmen? Want als we dat doen, is er een meerderheid in de Eerste Kamer in zicht.'"

VVD vreest opnieuw verlies van eigen profiel

Het kabinet presenteerde uiteindelijk een plan waarmee het zowel linkse als rechtse partijen tegemoet probeert te komen. Volgens Van Soest heeft dat meerdere redenen. "Deze coalitie wil dus niet kiezen voor links of rechts, omdat ze verdeeld zijn over welke partij dat dan zou moeten zijn. Maar ook om praktische redenen. Ze zijn bang dat er na de Provinciale Statenverkiezingen weer een heel andere politieke meerderheid is in de Eerste Kamer, waardoor de hele boel weer opnieuw moet. Stel, je kiest nu voor samenwerking met links, dan heb je straks misschien een hele grote rechtse meerderheid in de Eerste Kamer en moet de boel weer over."

Daarnaast speelt ook dat de VVD niet te veel van haar eigen profiel wil inleveren om regeringsverantwoordelijkheid te kunnen dragen. "Dat verklaart ook waarom de belasting op vermogens zo gevoelig ligt bij de VVD: heel veel hoofdrolspelers in Den Haag hebben een trauma van de afgelopen jaren, waardoor ze niet bereid zijn om toe te geven aan de ander."

"Voor de VVD is het trauma natuurlijk wel dat onder vier kabinetten-Rutte het VVD-profiel zo flets is geworden dat veel kiezers zijn afgehaakt. De huidige generatie VVD'ers heeft zich echt voorgenomen: dat gaat ons niet nog een keer overkomen. Ze zijn niet de grootste, maar willen laten zien dat ze niet voor niets in het kabinet zitten." Het kabinet heeft er daarom voor gekozen om beide routes open te houden, in de hoop dat uiteindelijk voldoende oppositiepartijen bereid zijn het Belastingplan te steunen.