Wat is er over van de sociaaldemocratie?

Het is rustig in politiek Den Haag. Het reces is in volle gang en dat biedt ruimte voor vertraging en verdieping. Daarom zoomen we in op sociaaldemocratie. Wat is de onderliggende ideologie achter deze politieke stroming? En hoe is deze eigenlijk ontstaan? We bespreken het met Coen van de Ven, hij is politiek journalist bij de Groene Amsterdammer. Bovendien heeft hij de fusie van GroenLinks en PvdA op de voet gevolgd en schreef hij hier zelfs een boek over: Een links verhaal. Ook Marjolein Moorman schuift aan, ze was lange tijd wethouder in Amsterdam namens de PvdA en is tegenwoordig Tweede Kamerlid voor PRO.

De visie van PvdA

De PvdA was van oudsher dé partij van de sociaaldemocraten - een visie die ze jarenlang luid en duidelijk uitdroegen. "Hoe verhoudt dat wat we doen tot wie we daarvoor al waren?", is hoe Van de Ven die houding uitlegt. Dat vormt volgens hem een wezenlijk verschil met ogenschijnlijk vergelijkbare partijen, zoals GroenLinks. "Daar opereerden ze los van dat soort grote ankers", vertelt hij. GroenLinks was daardoor een meer fluïde partij, terwijl de PvdA juist vasthield aan een duidelijke identiteit. 

Om dit verschil beter te begrijpen, moeten we terug in de tijd. De voorloper van de PvdA, de SDAP, werd in 1894 opgericht in Zwolle. "Het is ontstaan vanuit de vraag: hoe bereik je socialistische idealen op een democratische manier?", legt Van de Ven uit. De SDAP vond dat verandering niet bereikt moest worden door het systeem omver te werpen, maar deze juist van binnenuit te hervormen. "Het is een gigantisch verschil met radicalere stromingen uit die tijd", legt hij uit. Waar sommige partijen geloofden in een revolutie, koos de sociaaldemocratie voor de democratische weg. 

Pijlers van de sociaaldemocratie

Volgens Moorman is die gedachtegang vandaag de dag ook zichtbaar binnen PRO. Wereldwijd komen de democratische waarden regelmatig onder druk te staan. "Je ziet dat PRO als eerste op de barricade staat om dat te verdedigen", zegt Moorman. Het gaat om het beschermen van de rechtsstaat, maar ook om vertegenwoordiging. "We moeten allemaal mee kunnen praten over hoe het verder moet", zegt ze. Het sociale aspect van de sociaaldemocratie draait bovendien om kansengelijkheid. "Je bent het meest vrij als je weet dat er een vangnet is", stelt Moorman. 

Volgens Van de Ven staat nog een ander element centraal binnen de stroming: het bouwen van allianties. "Het besef dat je je politieke resultaat alleen maar kan boeken als je bondgenoten smeedt", legt hij uit. Het gaat om verbinding tussen alle lagen in de samenleving: lage en hoge inkomens, jong en oud, randstad en platteland etc. "Je moet idealen hebben maar je moet ze ook verbreden om ze waar te kunnen maken", legt hij uit. De PvdA was volgens hem altijd een uitgesproken sociaaldemocratische partij die vanuit dat idee bruggen probeerde te slaan. Dat leverde de partij jarenlang stabiliteit en succes op. 

De PvdA stond daardoor ook vaak bekend als de partij waar mee te praten viel. Volgens Van de Ven was dat op meerdere vlakken zichtbaar. "Vaak waren mensen van PvdA ongeveer even progressief als GroenLinks. Maar ze hebben altijd de reflex om even achterom te kijken en te denken: kunnen we al die groepen meenemen in de volgende veranderen of moeten we ons nog even inhouden? Moeten we het tempo verlagen?", legt hij uit. De partij stond lang bekend als redelijk en bestuurlijk betrouwbaar en was jarenlang een van de grootste partijen.

Minder succes

Tot dat niet meer het geval bleek. "PvdA heeft twee dramatische verkiezingen meegemaakt, in 2017 en 2021", legt Van de Ven uit. Tegelijkertijd botste GroenLinks volgens hem tegen "het electorale plafond". Een samenwerking lag voor de hand. "Wat je heel vaak ziet is als de inhoudelijke verschillen zijn vervaagd en de machtspositie even penibel is, het een logische keuze wordt." Door de jaren heen zijn de twee partijen steeds meer naar elkaar toe gegroeid. Bovendien waren het beide geen grote partijen (meer). 

Wat blijft er dan nog over van die zuivere sociaaldemocratische koers die de PvdA ooit voer? "Het hangt heel erg van het dossier af", vindt Van de Ven. Sommige onderwerpen ademen volgens hem nog duidelijk de traditie van de PvdA, terwijl andere juist vooral de invloed van GroenLinks laten zien. "Maar ik zie dat het verlangen om allianties te bouwen heel sterk is." Een belangrijk thema is het doorbreken van bubbels en het treden buiten de eigen wereldbeelden. "Dus ik zie heel duidelijk een sociaaldemocratische partij. Inmiddels ook een groene sociaaldemocratische partij", legt hij verder uit. 

PRO

Of de fusie tussen GroenLinks en PvdA uiteindelijk succesvol zal blijken, is nog moeilijk te voorspellen. In de politieke geschiedenis laten fusies vaak niet meteen grote resultaten zien. Moorman kijkt desondanks met vertrouwen naar de toekomst, ook al ziet ze ook obstakels. "Het hele neoliberale, individualistische is heel erg doorgedrongen in onze samenleving", stelt Moorman. "Het grootste probleem aan deze tijd is dat iedereen het idee heeft dat die het zelf moet oplossen. En dat is natuurlijk het tegenovergestelde van wat de sociaaldemocratie wil bewerkstelligen", zegt ze. 

Van de Ven denkt dat er een belangrijke vraag is die de partij zich kan stellen om te toetsen of ze succesvol zijn. "Over tien jaar moeten ze terugkijken en zich afvragen: is het gelukt om een partij te worden die het in het hele land in verschillende lagen goed doet?" Zowel PvdA als GroenLinks waren de laatste jaren vooral sterk in de steden. Moorman blijft optimistisch. "Ik geloof echt dat als mensen nadenken over in wat voor land ze willen leven, dat sociaaldemocratie daar een heel mooi antwoord op heeft."