Waarom kunnen weldenkende mensen toch op een tiran stemmen? Door de chaosstrategie

In de jaren 90 leek 'de sterke man' afgedaan als leider, maar tegenwoordig lijkt hij weer terug. De Graaf verwijst naar de beroemde auteur Anne Applebaum, die de chaosparadox bedacht. "Het is een proces waarin weldenkende mensen bereid zijn achter leiders aan te lopen waarvan ze al zien dat ze corrupt zijn. De eerste stap daarvan is de chaosparadox: er is in een land sprake van een crisis – financieel, wonen, oorlog, het kan allemaal – en een leider maakt er een existentiële crisis van. Het wordt opgeklopt tot enorme proporties. En de leider zegt: alleen ík kan jullie erbij helpen. En de slachtoffers van de chaos zullen weer hoog opgestoken worden."

De Graaf ziet dit bij Trump, die in verkiezingstijd niet alleen 'drain the swamp' riep, waarmee hij aangaf dat de Verenigde Staten in een corrupte chaos waren veranderd, maar ook 'Make America Great Again'. En ook Poetin, die het grootse Rusland van vroeger weer terug wil brengen.

Applebaum gebruikt de term 'paradox' omdat enerzijds de chaos wordt vergroot, maar hij door die leider nooit wordt opgelost. Als dat zou gebeuren, is er namelijk geen tiran meer nodig.  De chaos blijft, want daar gedijd de leider bij. "Mensen vragen mij wel eens: waarom is Napoleon nooit gestopt met al die invasies? Of Hitler? Omdat dat niet kan. Als de stof zou neerdalen, zie je dat de keizer geen kleren aanheeft."

Religieuze taal

Religieuze taal is ook handig om te gebruiken voor sterke leiders. Leiders als Poetin en Trump presenteren zich graag als een soort verlosser, vertelt De Graaf, net als andere populistische leiders. "Je moet maar eens opletten: populisten praten heel vaak over een eeuwige strijd tussen het goed en het kwaad, maar dan zonder God." En als God de redder niet is, dan moet die leider dat zelf maar zijn, vertelt ze: "Trump laat zich vaak neerzetten als soort Jezusfiguur, Poetin citeert vaak de teksten van Jezus."

De Russische leider noemt de oorlog tegen Oekraïne ook vaak een 'heilige oorlog'. "Begin 2014 zei hij: wat voor de joden en Israël de tempelberg is, is voor ons De Krim. Wij kunnen niet bestaan zonder De Krim, want we worden omringt door vijanden en die hebben iets demonisch." Satanisme is verboden in Rusland en wordt vaak gebruikt om tegenstanders te berechten.