De macht van ambtenaren onder de loep: luisteren ambtenaren wel naar burgers?

Wat zijn feiten?

Volgens Erik Pool zijn ambtenaren in de kern professionals die hun persoonlijke opvattingen moeten kunnen parkeren. "Het is een vakaspect om wat je zelf vindt te kunnen scheiden van je rol als ambtenaar", stelt hij. "En jij schrijft dan ook in je boek dat je nog nooit, in alle sessies en gesprekken die je met ambtenaren hebt gehad, een poging hebt gezien om de eigen politieke voorkeur door te drukken of een strategie te ontwikkelen om de kleur van het bestuur bij te sturen", citeert Marianne Zwagerman uit het boek van Pool. "Dan denk ik: maar wij elke dag? Wie heb jij dan gesproken voor je boek?", vraagt Zwagerman zich af.

Daarnaast benadrukt Zwagerman dat alle relevante feiten op tafel moeten komen bij bestuurders, ook als die niet goed uitkomen voor de bestuurders. "Je zegt: ambtenaren belanden in hun werk in grenskwesties. Moeten ze meegaan met alternatieve feiten?" In deze vraagstelling kan Zwagerman niet meegaan: "Wat jij vanuit jouw wereldbeeld een alternatief feit vindt, is bij ons, vanuit het onderzoek dat wij hebben gedaan, de waarheid."

Inspraak of schijnparticipatie?

Daarnaast maken Zwagerman en Van Velthuysen zich grote zorgen over de inspraakprocedures. Zwagerman haalt een voorbeeld aan van een bijeenkomst over de plannen die vorige week in de podcast werden besproken met Mirjam Sterk, CDA-gedeputeerde van de provincie Utrecht. "Nou, dan zit er al heel veel wantrouwen bij die 500 mensen die in die zaal waren, waar ik de gespreksleider was", vertelt Zwagerman. "Die dachten: 'Het heeft allemaal geen zin, want ze voeren toch iets uit wat wij niet willen.' Maar als je dan nog een zienswijze indient dan komt dat op het bordje terecht van iemand die zelf op de website van D66 zegt dat Sigrid Kaag zijn grote voorbeeld en inspiratiebron is. Ja, dan ben ik niet gerustgesteld."

Pool benadrukt dat de eigen politieke overtuigingen van ambtenaren geen rol zouden mogen spelen. "Wat ik wel zie — en dat is misschien wat jij ook bedoelt — is dat in de praktijk veel mensen niet precies in de gaten hebben waar hun eigen mening en die van hun rol als ambtenaar door elkaar lopen", legt Pool uit. "In het werk van ambtenaren moet worden ingebouwd dat een collega-ambtenaar zegt: 'Maar wat jij nu zegt of doet, is volgens mij een persoonlijke opvatting. Dat is onjuist en dat moeten we niet doen.'"

Wanhoop bij burgers en boeren 

Zwagerman benadrukt dat burgerinspraak en persoonlijke overwegingen vooral in het geval van boeren een heikele kwestie zijn. "De Nationale Ombudsman zegt: wat die boerengezinnen wordt aangedaan, is net zo erg als wat de ouders in het toeslagschandaal is aangedaan, en er is alleen maar schijnparticipatie." Zwagerman wordt emotioneel als het gaat over dit onderwerp: "Ik zou zo graag willen dat het waar was, Erik, maar het is echt niet waar."

"Het komt heel vaak voor dat participatie niet werkt, en dat is soms zelfs met de beste bedoelingen", vertelt Pool. "Johan Remkes zei een aantal jaren geleden, toen hij moest bemiddelen op weg naar een landbouwakkoord, de volgende zin: 'Ik heb de wanhoop gezien in de ogen van redelijke mensen.'"

Zwagerman ziet dat deze wanhoop onder boeren voor veel leed zorgt. "Ik werk al twee weken lang, zeven dagen per week, twintig uur per dag. Dat is letterlijk omdat ik een vakbond heb opgericht voor plattelandsbewoners." Zwagerman roept daarom juist boeren en burgers die boeren een warm hart toedragen op om in actie te komen: "Wat ik tegen mensen zeg, is dat 150 mensen op het pleintje voor het gemeentehuis echt impact hebben. Dus stop niet met naar het gemeentehuis gaan."

Benieuwd naar het hele gesprek tussen Marianne Zwagerman, Rick van Velthuysen en Erik Pool? Beluister dan nu de nieuwste aflevering van Op Z’n Kop.