'Iedereen kan vallen voor een goeroe'

Ivo van Woerden deed uitgebreid onderzoek naar spiritueel influencer Bentinho Massaro voor zijn boek In de greep van de goeroe. De Amsterdamse Massaro wist met zijn content een miljoen volgers te verzamelen maar raakte vervolgens in opspraak. Oud-volgelingen noemen hem een sekteleider en stellen dat hij misbruik van hen heeft gemaakt. "Hij biedt een soort korte route naar spirituele verlichting. Heel veel mensen die met spiritualiteit bezig zijn, doen daar een heel leven over. Maar hij biedt een korte route aan om verlost te worden van het menselijke lijden", legt Van Woerden uit. 

Van goeroe naar sekteleider

Wat begon als handvatten voor een spirituele reis, werd steeds grimmiger. "Het omslagpunt was in 2014", zegt Van Woerden. "Toen schreef hij een bericht dat hij weer arrogant was genoemd maar dat niet meer pikte. (...) Vanuit daar kan je zien dat hij zichzelf als grootheid ging zien." Vanuit die grootheidswaanzin is hij mensen gaan manipuleren. Door volgers wordt hij nu beschuldigd van seksueel, psychisch en financieel misbruik. "Als je met je ziel en zaligheid ergens instapt en je komt daarachter, dat is zo'n extreem verraad." 

Volgens Van Woerden is dit een patroon dat vaker te herkennen is wanneer iemand verschuift van spiritueel leider naar sekteleider. Ook psycholoog Jessica Terwiel herkent dat. Al spreekt zij liever niet van sektes. "Mensen hebben een heel zwart-wit idee bij wat een sekte is. Maar in werkelijkheid zit het op een spectrum. Waar meer of minder over grenzen gegaan wordt. Waar meer of minder misbruik gemaakt wordt. Waar meer of minder dwang, misleiding en bedrog gebeurt", vertelt ze. 

Maar hoe komt iemand op het punt dat vredelievende boodschappen plaatsmaken voor machtsmisbruik? "Je kunt alleen maar zo worden als mensen ook volgeling worden", legt Terwiel uit. Wanneer mensen je terugfluiten vanwege je arrogantie, wordt het minder snel problematisch. "Maar als mensen zeggen dat het zo bijzonder is wat je doet, dat is voeding voor jezelf. Iedereen vindt dat lekker. (...) Als dat proces eindeloos doorgaat zonder grenzen, waarin macht alleen maar groeit, loopt het uiteindelijk uit de hand." Op den duur kan zo iemand je ertoe aanzetten om je grenzen te verleggen, in hun eigen belang. Bijvoorbeeld door middel van seks of geld. 

Wat maakt een goeroe zo aantrekkelijk? 

Wellicht voelt het als iets wat jou niet overkomt, maar Van Woerden en Terwiel benadrukken dat iedereen voor deze patronen kan vallen. Van Woerden reisde tijdens de research van zijn boek af naar India. "Wat we op televisie zien weerhoudt mensen er niet van om op spirituele zoektocht te gaan. Blijkbaar is de aantrekkingskracht zo groot." Hij besloot het aan den lijve te ondervinden en ontdekte het fenomeen innerlijke behoeftebevrediging. In plaats van altijd bezig te zijn met het volgende feest, het volgende succes of de volgende aankoop, kan je ook leren dat niet nodig te hebben. "Ik vond het zo fantastisch. Ik wilde eigenlijk achter die man aanlopen", vertelt Van Woerden. 

Dit deed hij niet. Van Woerden was er immers voor research en niet omdat hij daadwerkelijk op zoek was naar nieuwe zingeving. Maar hij begreep ineens wel wat de aantrekkingskracht is. "Ik stond niet op een breekpunt in mijn leven. De meeste mensen die ik heb geïnterviewd wel. Die zaten in een burn-out of een scheiding", vertelt hij. Of het waren mensen die simpel niet gelukkig zijn. Ze willen - heel logisch - aan zichzelf werken. Met dat als vertrekpunt begreep hij goed waarom mensen meegaan in de ideeën van goeroes. Op zichzelf is dat niet problematisch, maar het ligt op de loer dat deze goeroes mensen isoleren en manipuleren. Niet om ze te helpen maar om er zelf beter van te worden. 

Hoe kan je voorkomen dat je hiervoor valt? 

"Iedereen kan in zo'n dynamiek belanden", zegt Terwiel. "Er is maar een hele kleine categorie die dat niet zou kunnen. Als je echt heel narcistisch of psychopatisch bent." Je zou dan uitsluitend aan jezelf moeten denken en alleen op jezelf moeten rekenen om nooit in zoiets te trappen. "Als je iets belangrijk kan vinden, als je ergens voor kan gaan, dan ben je kwetsbaar." Een gezonde dosis achterdocht kan volgens haar dan ook geen kwaad. "Wreedheid gaat het voorstellingsvermogen van aardige mensen niet aan. Je moet beseffen dat sommige figuren erbij floreren als je alles verliest." 

Hoewel de meeste mensen niet terechtkomen in een sekte, krijgt bijna iedereen te maken met mensen die niet het beste met je voor hebben. "De meeste mensen moeten het leren door pijnlijke situaties met lelijke mensen", zegt Terwiel. In het geval van goeroes zien we dat deze steeds vaker voor de rechter verschijnen en hopelijk gaat dat nog meer gebeuren. "We streven nu naar dwingende controle als nieuw wetsartikel om die gedragspatronen strafbaar te stellen."