Geschiedenis

Rusland: Tolstoj als protest tegen de oorlog
VPRO

foto: Wikimedia Commons
  1. Nieuwschevron right
  2. Rusland: Tolstoj als protest tegen de oorlog

Wie in Rusland kritiek wil leveren op Poetins oorlog, moet creatief zijn. Sommige Russen hebben een opvallende oplossing gevonden: oude Russische literatuur. Ze gebruiken de woorden van schrijver Leo Tolstoj om te protesteren tegen de oorlog in Oekraïne. Sophie Polm zocht voor OVT uit hoe nu verwezen wordt naar literatuur van 150 jaar oud.

Een Russische meme die op sociale media rondgaat laat de kaft zien van Tolstojs wereldberoemde roman Oorlog en Vrede. Maar de titel is aangepast. Er staat nu: Speciale operatie en Vrede.

foto: Novye Izvestiya

Russische meme: L.N Tolstoj, Speciale Operatie en Vrede

Kluizenaar

Leo Tolstoj (1828-1910) is een beroemde Russische schrijver. Toen hij jong was schreef hij dikke romans als Oorlog en Vrede en Anna Karenina. Later werd hij een soort kluizenaar. Hij trok zich terug op zijn landgoed en at alleen nog brood en fruit. Hij schreef ook pamfletten tegen de oorlog, want Tolstoj haatte geweld. En zo kunnen Russen nu protesteren door zijn 150 jaar oude teksten te gebruiken.

Begin april werd in Moskou een demonstrant gearresteerd. Hij hield een exemplaar van Oorlog en Vrede in zijn handen. Die arrestatie laat zien hoe extreem en absurd de censuur in Rusland is: je kunt in de gevangenis belanden voor het vasthouden van een boek.

Tolstojs werk zit vol met anti-oorlog ideeën. Hij was niet alleen tegen geweld, maar ook tegen vaderlandsliefde: dat zou de mensen tot hersenloze slaven van de machthebber maken. Die quotes schrijven demonstranten nu op hun spandoeken.

Petja

Nog een voorbeeld dat opduikt in kritiek op Poetin. In Oorlog en Vrede beschrijft Tolstoj de dood van Petja Rostov. Petja is pas 15, een lief en vrolijk kind. Rusland is in oorlog met Frankrijk, en Petja wil niets liever dan meevechten. Hij is dolblij als hij eindelijk het leger in mag. Maar zijn eerste gevecht is gelijk zijn laatste. Hij wordt neergeschoten door de eerste vijand die hij tegenkomt.

foto: Wikimedia Commons

Petja Rostov sterft in de oorlog (Schilderij van N. N. Karazin uit 1893)

Andere interpretatie

Oorlog is zinloos en maakt levens kapot, zo vond Tolstoj. Zijn anti-oorlog literatuur wordt nu gebruikt als kritiek op Poetin. Maar wie protesteert met Tolstoj wordt gelijk gearresteerd. En verder zorgt het Kremlin ervoor dat Oorlog en Vrede niet wordt gelezen als kritiek, maar juist als steun voor de oorlog. Hoe krijgt Poetin dat voor elkaar?

Oorlog en Vrede gaat over de oorlog tussen Rusland en Frankrijk begin 19e eeuw. En Rusland wint. Dat is de simpele versie van het verhaal, met een conclusie die het Kremlin kan gebruiken: Rusland verslaat de vijand, en Tolstoj houdt van zijn vaderland. Die interpretatie wordt benadrukt op Russische scholen. En dus blijven de Russen die met Tolstoj protesteren in de minderheid.

Gerelateerde podcast

OVT

OVT

De geschiedenis van nu: uit de Russischtalige media

Meer lezen? In de OVT-artikelenserie ‘De geschiedenis van nu’, schrijft Sophie Polm over de kritische geluiden die nog wèl in de Russischtalige media te vinden zijn.

Ster advertentie
Ster advertentie