Waarom sommige grappen niet meer landen zoals vroeger

Humor Anno 2026

Volgens Zijp is het overdreven om te zeggen dat er tegenwoordig niets meer mag. "Dat is een beetje morele paniek", zegt hij. "Maar ik denk dat er dingen verschuiven, en dat er altijd dingen verschuiven."

De jaren negentig worden vaak herinnerd als een tijd waarin cabaretiers vrijwel alles konden zeggen. Namen als Joep van ’t Hek en Theo Maassen staan voor een stijl waarin taboes bewust werden opgezocht en doorbroken. Toch ziet Zijp dat er inmiddels iets veranderd is, vooral aan de progressieve kant van het publieke debat. "Daar is meer besef gekomen over bepaalde minderheidsgroepen", legt hij uit. "Wat is de impact als je grappen maakt over vrouwen of mensen van kleur waarin je stereotypen herhaalt? Bevestig je die daarmee misschien niet ook?" Dat bewustzijn ziet hij niet per se als een beperking, maar als een ontwikkeling in hoe we met humor omgaan.

Generaties

Dat humor veranderd is volgens onderzoekers ook niet nieuw. Socioloog Giselinde Kuipers, een van de eerste humoronderzoekers in Nederland, liet zien dat humor sterk verbonden is aan generaties. 

De vooroorlogse generatie groeide op met cabaretiers als Toon Hermans en Wim Sonneveld, waar humor vaak vriendelijk en licht was. In de jaren zestig en zeventig veranderde dat. De babyboomgeneratie introduceerde een hardere stijl waarin grenzen juist werden opgezocht. "Die babyboomgeneratie hield meer van een harde, grensoverschrijdende stijl", zegt Zijp. "Maar nu lijkt dat weer een beetje te kantelen."

Dat zorgt soms voor botsingen tussen generaties. Oudere generaties zien humor als iets dat ooit bevrijd is van taboes, terwijl jongere mensen zich vaker afvragen of bepaalde grappen nog wel passen. “Dat is een interessante omkering,” zegt Zijp. 

De impact

Hoewel humor vaak als onschuldig wordt gezien, blijkt uit onderzoek dat grappen wel degelijk effect kunnen hebben. "Er is sociaal-psychologisch onderzoek dat laat zien dat discriminerende grappen invloed kunnen hebben op hoe mensen daarna naar discriminatie kijken,” zegt Zijp. Mensen weten wel dat een grap humor is, maar toch kan het hun tolerantie voor serieuze vormen van discriminatie iets verlagen. “Je kunt met humor dus de norm een beetje verschuiven."

Daarmee komt ook de vraag naar voren of grappen over iedereen even ‘eerlijk’ zijn. In de wetenschappelijke literatuur bestaat het idee van de equal opportunity offender: iemand die over iedereen grappen maakt en daarmee een gelijk speelveld creëert. Maar critici stellen een andere vraag: bestaat dat gelijke speelveld eigenlijk wel? "In een ongelijke samenleving," zegt Zijp, "kunnen machtige groepen misschien net wat meer klappen verdragen dan mensen die minder macht hebben."

Nieuwe manieren

Dat betekent niet dat taboes uit humor verdwijnen. Volgens Zijp ziet hij juist bij een nieuwe generatie cabaretiers dat gevoelige onderwerpen nog steeds worden besproken, maar op een andere manier.

Hij noemt bijvoorbeeld cabaretier Tim Kroezen, die in zijn debuutvoorstelling een gevoelig onderwerp aansnijdt: pijn bij seks bij vrouwen, een probleem waar zijn vriendin mee te maken had. "Dat vind ik interessant", zegt Zijp. "Dat is een andere manier om met taboes om te gaan." Waar eerdere generaties taboes soms probeerden te doorbreken met harde grappen, proberen jongere cabaretiers onderwerpen vaker bespreekbaar te maken. "Het gaat allebei over taboes", zegt hij. "Maar het is een andere stijl."

Binnen en buiten de huiskamer

Tot slot maakt het ook uit waar een grap wordt gemaakt. Een grap onder vrienden kan heel anders worden ontvangen dan dezelfde grap op televisie of op social media. "Als je met vrienden onder elkaar bent, weet je vaak beter wat iemands intenties zijn", legt Zijp uit. In het publieke debat ligt dat ingewikkelder. Zeker in een tijd waarin fragmenten uit voorstellingen snel online kunnen circuleren. Wat in een zaal als grap bedoeld was, kan op internet ineens een heel andere lading krijgen.