Waarom de AfD-campagne zo succesvol was: 'Ze zorgden voor een nieuwe sociale cohesie'

In de podcast wordt ingezoomd op Saksen-Anhalt, waar Beatrice de Graaf zelf ooit woonde om onderzoek te doen. In de deelstaat is de sociale cohesie behoorlijk laag. Er is weinig maatschappelijk middenveld, vertelt De Graaf. "Je hebt kringen nodig waar mensen zich thuis kunnen voelen. Sportverenigingen, de vrijwillige brandweer, dat soort verbanden. Dat is na de DDR-tijd behoorlijk geërodeerd."

Dit geldt bijvoorbeeld ook voor de kerk: de deelstaat is één van de minst kerkelijke gebieden van Europa. Opvallend, aangezien de beroemde kerkhervormer Maarten Luther uit het gebied kwam.

Op dit gebrek aan cohesie is de AfD ingesprongen, vertelt De Graaf. "Lijsttrekker Ulrich Siegmund had een brommertje, zo’n oude DDR-brommer, en reed daarmee naar dorpjes, stadjes en wijken toe. Op plekken waar alles was wegbezuinigd organiseerde hij barbecues en bierfeestjes. Als Duitsers iets gezellig vinden is op houten schragen zitten, bier drinken en sauerkraut en verschillende soorten worst eten."

De historicus wil met klem zeggen dat ze AfD niet steunt, maar denkt wel dat andere partijen kunnen leren van het succes van de partij. "Door andere partijen werd van bovenaf gezegd: 'foei, niet op extreemrechts stemmen!' maar extreemrechts stond met mensen te barbecueën."

Vrije kerken

Onder kerkgaande christenen was het aantal AfD-stemmers ondergemiddeld, blijkt uit onderzoek. De grote Duitse protestantse kerk EKD en de Rooms-Katholieke Kerk spraken zich in het verleden uit tegen de partij. In Duitsland speelt de kerk een grotere formele rol dan in Nederland: ze verzorgt een deel van de gezondheidszorg. In ruil hiervoor heft de overheid belasting voor de kerken.

Een belangrijke ideoloog van de AfD in Saksen-Anhalt, Hans-Thomas Tillschneider, identificeert zich met het christendom, vertelt theoloog Stefan Paas in de podcast. Tillschneider is echter fel tegenstander van die rol die de kerk speelt. "Hij wil af van die kerkbelasting, want hij zegt: die grote kerken doen daar alleen maar linkse dingen mee. Kerkasiel, bijvoorbeeld", aldus Paas.

Tillschneider wijst erop dat er in Duitsland meer gelovigen zijn dan alleen leden van de EKD en de Rooms-Katholieke Kerk. Er zijn vrije kerken – vergelijkbaar met de pinkstergemeenten in Nederland. "Ik hoor van mijn studenten, die uit Duitsland komen, dat in die vrije kerken veel mensen zijn die worden aangesproken door bepaalde punten uit het partijprogramma van AfD. Denk aan angst voor de islam, gender en LHBT en abortus. Abortus wil AfD vanaf, behalve bij noodgevallen", vertelt Paas.

Paas vindt het best voor te stellen dat er dan AfD wordt gestemd: "Zelfs al heb je niet per se rechts-fascistische sympathieën, dan zijn dit wel issues die weerklank kunnen vinden. In het Duitse politieke landschap, waar je niet zoals in Nederland heel veel christelijke partijen hebt, voelen die mensen zich niet zo vertegenwoordigd."

Overigens is er vanuit verbanden van vrije kerken óók negatief gesproken over de AfD. Het is volgens Paas moeilijk te zeggen of er in die kerken echt veel op de partij wordt gestemd.