Scouts in het verzet: een vergeten hoofdstuk uit de Tweede Wereldoorlog

Op 2 april 1941 werden alle scoutingorganisaties in Nederland verboden. Volgens Boersma was dat geen toeval. "De bezetter wilde alles gelijkschakelen: media, kunst, maar ook jeugdorganisaties," legt hij uit. "Scouting paste daar niet in. Wij leren jongeren om zelfstandig te denken en voor anderen op te komen. Dat is precies wat een totalitair regime niet wil."

Bovendien werd scouting gezien als een Britse invloed. De beweging ontstond immers in Engeland. In de propaganda van de bezetter werd scouting daarom neergezet als een verlengstuk van de vijand.

Van scouting naar verzet

Na het verbod gingen veel scouts het verzet in. Volgens Boersma was dat geen verrassing. "Het soort jongeren dat bij scouting zit, actief, avontuurlijk, had ook de neiging om iets te doen," zegt hij. "En veel voelden van binnen: we moeten ons verzetten tegen het kwaad." Die stap begon vaak klein. Jongeren hielpen bijvoorbeeld met het verspreiden van illegale kranten of het doorgeven van berichten. Maar hun rol werd al snel groter. In vrijwel elke verzetsgroep waren scouts te vinden, en sommige verzetsgroepen bestonden zelfs volledig uit scouts.

Hun vaardigheden bleken daarbij van grote waarde. "Ze konden EHBO, kaartlezen, sluipen," vertelt Boersma. "Dat zie je terug in spionagenetwerken, maar ook in kampen, waar scouts als verpleegkundigen werkten omdat ze die kennis al hadden."

Soms waren de gevolgen fataal. Zoals bij de broers Hans en Bert Kuik uit Arnhem, die als tieners actief waren in het verzet en in 1944 door de nazi’s werden geëxecuteerd. 

Duizenden verhalen, vaak onbekend

Om die geschiedenis vast te leggen, verzamelt Scouting Nederland verhalen van scouts in de oorlog. Wat begon als een project rond herdenken, groeide uit tot een grote database. "We hebben inmiddels zo’n vierduizend verhalen verzameld," zegt Boersma. "Van mensen die in het verzet zaten, in kampen terechtkwamen of slachtoffer werden."

Veel van die verhalen zijn nooit eerder verteld. "Na de oorlog werd er weinig over gesproken," legt hij uit. "En tijdens de oorlog werd er bewust weinig opgeschreven, omdat dat gevaarlijk was." Door oude archieven, logboeken en online bronnen te combineren, worden die verhalen nu alsnog zichtbaar. Ook families melden zich steeds vaker. "Mensen herkennen verhalen van hun opa of oma en vullen die aan."

De krans op 4 mei

Volgens Boersma is het belangrijk om deze geschiedenis te blijven vertellen, zeker nu. "We willen dat jongeren begrijpen waarom ze op 4 mei een krans dragen," zegt hij. "Wat betekent vrijheid? En wat zou jij doen in zo’n situatie?" Daarvoor gebruikt scouting ook nieuwe vormen, zoals een spel waarin jongeren voor morele dilemma’s worden geplaatst. "Ga je iemand helpen als het gevaarlijk is? Dat zijn vragen waar scouts in de oorlog echt voor stonden."

Die vragen zijn volgens Boersma actueler dan ooit. "Als je kijkt naar ontwikkelingen in de wereld, persvrijheid, demonstraties, dan komt dat soms dichterbij dan je denkt." Precies daarom verdienen deze verhalen aandacht, vindt hij. "Het is niet alleen geschiedenis. Het is ook een eerbetoon aan mensen die hebben gekozen voor het goede, vaak met gevaar voor eigen leven."