Banken discrimineren onder het mom van witwascontrole

Simon Lelieveldt werkte jaren als compliance officer. Die functie ziet erop toe of organisaties zich wel aan de wet- en regelgeving houden. Al snel ontdekte hij en paradox in zijn werk: de privacywet en de anti-witwaswet spreken elkaar flink tegen. "Je moet gewoon een van die twee overtreden", vertelt hij. "Zo langzamerhand kwam ik in een hallucinant theater terecht." Hij zag met eigen ogen hoe bankgegevens onrechtmatig worden gemonitord. Hij richtte de stichting Human Rights in Finance op om dit tegen te gaan.

Wwft & FIU

Dit gaat er volgens hem mis: de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) verplicht financiële instellingen om de geldstormen van hun klanten te monitoren. Daarbij delen ze klanten in op basis van drie risicocategorieën. "En afhankelijk van het risico moet je meer of minder controleren." Om dit toezicht te ondersteunen is het Meldpunt Ongebruikelijke Transacties opgericht, tegenwoordig bekend als de Financial Intelligence Unit (FIU). "De FIU is er om verdachte meldingen te ontvangen", legt Lelieveldt uit. Maar zoals de oorspronkelijke naam al aangeeft, gaat het lang niet alleen om daadwerkelijk verdachte transacties: alle ongebruikelijke transacties worden gemeld. Het gevolg is dat er véél meer meldingen binnenkomen dan nodig.

De Wwft is gebaseerd op de Europese regelgeving die na de aanslagen van 9/11 zijn ingevoerd. "Eigenlijk hoef je alleen te checken of iemand zit te witwassen. Maar die wet is helemaal ontspoord", vertelt hij. "Want een bank mag helemaal niet actief op zoek naar afwijkend gedrag, maar dit doen zij dus wél." Volgens hem is de Europese wet helder, maar is de Nederlandse uitvoeringswet veel ruimer geïnterpreteerd. Die legt de nadruk om het melden van ongebruikelijke transacties, met verstrekkende gevolgen. In Nederland worden jaarlijks zo'n drie tot vier miljoen transacties gemeld. Volgens de Europese richtlijnen zouden dat er slechts 45.000 hoeven te zijn. "We melden in Nederland meer dan de rest van Europa bij elkaar." 

Algemene Rekenkamer

De Algemene Rekenkamer concludeerde deze maand dat het overvloed aan melding helemaal niet effectief bijkt in het daadwerkelijk bestrijden van witwassen en terrorismefinanciering. Bovendien is het systeem doordrenkt met discriminatie. Bepaalde beroepsgroepen, zoals sekswerkers en coffeeshops, worden sneller als risicovol aangemerkt. Financiële instellingen bepalen dat risico immers zelf, waarbij onbewuste vooroordelen een rol spelen. Ook etnisch profileren is geen uitzondering. "Er zitten veel te veel buitenlandse namen in de meldpot", vertelt Lelieveldt. 

Het is geen onbekend patroon, benadrukt Lelieveldt. Hetzelfde gebeurde bij de toeslagenaffaire. Vanuit een vooroordeel worden mensen sneller in een verdacht hoekje geplaatst, met alle gevolgen van dien. Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer bevestigt dit beeld, en toch blijft concrete actie uit. Lelieveldt wijst op de verantwoordelijkheid van minister van financiën Eelco Heinen. "Elke dag dat hij geen zak doet, is hij dus gewoon aan het discrimineren", zegt hij. 

Rechtszaak 

Lelieveldt heeft inmiddels besloten de gang naar de rechter te maken. "Ik zeg altijd: pen, publiciteit, procedure." Volgens hem is het probleem inmiddels voldoende blootgelegd, maar blijft verandering uit.  "De rechtszaak is op 2 juni in Rotterdam." Al hoopt hij dat er voor die tijd alsnog wordt ingegrepen.