We zien het bos niet meer’: waarom Nederlanders rechters te mild vinden straffen

‘Het is nooit zwart-wit’

Een man grijpt zijn partner zo dusdanig hard bij de keel dat ze bewusteloos raakt. Haar dochter moet tussenbeide komen. Toch kan het gerechtshof niet vaststellen dat de man zo lang en hard heeft geknepen dat er een aanmerkelijke kans op overlijden bestond. Daarom wordt hij niet veroordeeld voor poging tot doodslag, maar voor zware mishandeling. Voor slachtofferadvocaat Richard Korver is het een voorbeeld van hoe rechters soms het zicht op de werkelijkheid verliezen. "Dit is een sparrenboom, dat is een dennenboom. Maar we zien het bos niet meer." Volgens hem worden gebeurtenissen juridisch zo ver uit elkaar getrokken dat de uiteindelijke uitspraak voor slachtoffers nauwelijks nog te begrijpen is. 

Strafrechter Jacco Janssen herkent die kritiek. Hij probeert met interactieve theatercolleges uit te leggen hoe rechters tot hun beslissingen komen. Maar ook ziet hij daadwerkelijk het gevaar wanneer de juridische werkelijkheid en de beleving van de slachtoffers dusdanig uit elkaar komen te liggen. "Als die twee werkelijkheden zo uit elkaar gaan lopen dat mensen dat niet meer gaan begrijpen, dan zijn we verloren." Volgens Janssen moeten rechters daarom beter uitleggen waarom zij tot bepaalde beslissingen komen. Korver vindt dat uitleg alleen niet altijd voldoende is. "Als het recht zo is dat de gewone burger zich daar niet in herkent, dan gaat het mis."

‘Dat is niet uit te leggen’

Dat het vertrouwen in de strafmaat onder druk staat, blijkt ook uit cijfers. Zo’n 65 procent van de Nederlanders vindt dat rechters te mild straffen. Opvallend, want in de afgelopen jaren zijn de straffen in Nederland juist zwaarder geworden. Ook in vergelijking met andere Europese landen is dit het geval en straft Nederland relatief streng. Volgens Korver wordt dat beeld vooral bepaald door uitspraken die maatschappelijke verontwaardiging oproepen. Zaken waarin een straf als passend wordt ervaren, halen immers gewoon minder vaak het nieuws. 

Hij noemt als voorbeeld een strafzaak waarbij een Utrechtse student werd veroordeeld voor twee verkrachtingen. In hoger beroep werd een gevangenisstraf van dertig maanden opgelegd, waarvan 23 maanden voorwaardelijk. Het hof hield onder meer rekening met de persoonlijke omstandigheden en het toekomstperspectief van de verdachte. Korver kan daar moeilijk bij. Hij wijst op het ernstige leed van de slachtoffers en vraagt zich hardop af of dezelfde afweging zou zijn gemaakt bij een verdachte met een andere maatschappelijke achtergrond. "Sorry, dat is niet uit te leggen."

Janssen benadrukt dat rechters bij het bepalen van een straf alle omstandigheden moeten meewegen. Hij verwijst naar een eerder experiment waar lezers van het AD na het bijwonen van een rechtszaak zelf de straf mochten bepalen. In negen van de tien gevallen kwamen zij lager uit dan de rechter. Volgens

Vergelding of een tweede kans?

Maar wat moet een straf bereiken? Volgens Janssen is vergelding een van de belangrijkste strafdoelen. Daarnaast moet een straf ook voorkomen dat daders opnieuw de fout in gaan  en anderen afschrikken. Ook resocialisatie, het terugbrengen van veroordeelde in de samenleving, speelt een belangrijke rol. "Het kan gaan om vergelding, en ook om recidivebeperking." Volgens hem moet er uiteindelijk ruimte zijn voor veroordeelden om weer deel uit te maken van de samenleving. 

Korver vindt dat bij ernstige gewelds- en zedenzaken soms te veel nadruk wordt gelegd op de toekomst van de dader. Hij verwijst opnieuw naar de zaak van de Utrechtse student. Het hof wilde met de straf onder meer voorkomen dat de veroordeelde opnieuw zijn werk, woning, inkomen en sociale netwerk zou verliezen. 

Voor Korver wringt dat. Hij wijst erop dat slachtoffers juist jarenlang met de gevolgen van een misdrijf kampen. Als de belangen van de dader in de strafmotivering dan doorslaggevend lijkt, kan dat bij slachtoffers het gevoel van machteloosheid oproepen. Toch benadrukken Janssen en Korver beiden dat het in veel rechtszaken wel goed gaat. Volgens Korver zijn het juist de uitzonderlijke uitspraken die het publieke beeld van de rechtspraak sterk beïnvloeden. "Ook een exces naar beneden kan opeens heel beeldbepalend worden."

Benieuwd naar het hele gesprek over strafmaten, de positie van slachtoffers en de kloof tussen de rechtszaal en de samenleving? Beluister dan de nieuwste aflevering van Het Misdaadbureau op NPO Radio 1. Daarnaast heeft Het Misdaadbureau een wekelijkse podcast over het opvallendste misdaadnieuws. Je vindt beide in je favoriete podcastapp.