Wat doet media-aandacht met patiënten en beleid rondom zware pijnstillers?

Zware pijnstillers, ook wel opioïden genoemd, worden ingezet bij mensen met ernstige pijnklachten, voornamelijk bij mensen met kanker of mensen die een operatie zijn ondergaan. Denk bijvoorbeeld aan oxycodon, fentanyl, morfine en methadon. Maar dat zijn niet de eerste middelen die voorgeschreven worden. Paracetamol en ibuprofen worden eerst geprobeerd en als dat niet werkt, krijgt een patiënt zware pijnstillers. "Het is verschrikkelijk als je zoveel pijn hebt", vertelt anesthesioloog en pijnspecialist Marieke Niesters. "Het heeft een enorme invloed op de kwaliteit van leven."

Afhankelijkheid, tolerantie of verslaving?

Je lichaam kan gewend raken of tolerant worden voor zware pijnstilling. "Dat betekent dat je steeds meer nodig hebt om hetzelfde effect te bereiken", legt Niesters uit. Als je het voor een lange periode gebruikt, kan je een lichamelijke afhankelijkheid krijgen. "Dat houdt in dat je bij het afbouwen van medicatie ontwenningsverschijnselen kan krijgen. Dat kan zich ontwikkelen tot een verslaving." Het is de bedoeling dat pijnmedicatie wordt afgebouwd als de pijn verdwenen is. "Sommige mensen hebben moeite met afbouwen, maar het kan ook heel makkelijk gaan", stelt Niesters.

Verbazing bij artsen

Het gebruik van zware pijnstillers in Nederland is gestegen van 95.000 gebruikers in 2009, naar 420.000 gebruikers tien jaar later; een verviervoudiging. Volgens chirurg en hoofdredacteur van Medisch Contact Susanne van der Velde heeft huisarts Jos van Bemmel dit onderwerp toen op de kaart gezet. Hij was verbaasd dat een 16-jarige patiënt zware pijnmedicatie kreeg voorgeschreven op de spoedeisende hulp voor een sportblessure. Hij kreeg bijna honderd pillen mee naar huis, wat Van Bemmel shockeerde. 

Dat zette hem aan het denken en hij zorgde er in 2019 voor dat de toenmalige minister van VWS een taakgroep startte voor gepast gebruik van opioïden. De stijging van het gebruik van sterkwerkende opioïden is daarna enorm afgevlakt, maar Van der Velde noemt het wel zorgwekkend dat er nog steeds geen daling te zien is. Ook gebruikt 35 procent van de patiënten de pijnmedicatie nog steeds na drie maanden. "Dat is niet de bedoeling, want voor chronische pijn zijn er weer andere medicijnen", zegt ze.

Kranten en tv-series

In de media verschijnen veel krantenkoppen waar wordt gesproken over 'verslavingen', een 'opioïdencrisis' en dat het 'fataal' kan zijn. "Sommige patiënten herkennen zich in de verhalen", stelt Niesters. "Ze merken dat ze afhankelijk worden van de medicatie en trekken daardoor aan de bel. Maar bij andere patiënten kan het ook angst oproepen, terwijl het voor hen juist goed kan zijn om deze medicatie te gebruiken."

Ook worden er tv-series gemaakt over zware pijnmedicatie, denk aan Dopesick of Painkiller. "Maar die verhalen zijn niet op waarheid gebaseerd", vertelt Van der Velde. "Het speelt hier veel minder. In Nederland is de structuur van de farmaceutische industrie heel anders dan in de VS. We hebben minder dan 300 geregistreerde oxycodon en fentanyl overdoseringen per jaar, ten opzichte van 2.500 vergiftigingen of overdoses door paracetamol." 

Illegaal

Wat níet goed in beeld is, zijn de cijfers van het illegale circuit van verslavende pijnmedicatie. "Het zou kunnen dat we hier ook een opioïdencrisis hebben, maar dat is niet terug te zien in het reguliere medische circuit", zegt Van der Velde. "Artsen moeten wel opletten en restrictief deze middelen voorschrijven. Bij bijvoorbeeld een polsbreuk moet een patiënt niet langer dan zeven dagen een sterke pijnstiller krijgen. Schrijf het liefst zelfs eerst een lichte vorm van pijnmedicatie voor."