Zorgverleners worden niet goed voorbereid op het verlenen van palliatieve zorg

Artsen en verpleegkundigen leren tijdens hun opleiding onvoldoende hoe ze palliatieve zorg moeten verlenen. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van onder anderen longarts in opleiding Jules Souchon en student geneeskunde Janna Rodewijk. Beiden lopen hier in hun eigen opleiding tegenaan. "Het is een groot onderdeel van de zorg en toch is er vrij weinig onderwijs over", vertelt Jules. Het onderzoek laat zien zij daarin lang niet de enigen zijn: de helft van de ondervraagden beoordeelt het onderwijs over palliatieve zorg met een onvoldoende. Bijna 80% van de zorgprofessionals die palliatieve zorg verleent, zegt zich daarbij wel eens onzeker te hebben gevoeld. 

"Als het je niet zou verbazen als de patiënt binnen een jaar overlijdt, begint de palliatieve zorg", legt Metta Bunk uit. Zij is verpleegkundig specialist bij het palliatief team van het St Jansdal Ziekenhuis in Harderwijk. "Dan beginnen ander soort gesprekken. Dat noemen we proactieve zorgplanningsgesprekken. Wat zijn de wensen, grenzen en de doelen?" legt ze uit. In die gesprekken komt enerzijds de medische kant aan bod. Het doel is om de laatste levensfase van de patiënt zo prettig mogelijk te maken. 

Overbehandeling

Wat daarbij moet worden voorkomen, is overbehandeling. "Wij worden opgeleid om mensen te genezen", legt geneeskundestudent Janna Rodewijk uit. Ook voor verpleegkundigen en artsen is het soms moeilijk te accepteren dat iemand niet meer beter wordt. "Vanuit de opleiding zijn we ook gewend om toch weer een bloedonderzoek te doen, toch weer een longfoto te maken." Ook omdat er steeds meer behandelmogelijkheden zijn, wil je alles hebben geprobeerd. "Maar soms doe je dat ook misschien om het lastige gesprek wat uit te stellen", vertelt ze. Juist het gesprek waarin duidelijk wordt dat behandeling niet langer tot genezing leidt, krijgt binnen opleidingen nauwelijks aandacht. 

"Als ik naar mijn opleiding kijk, zie ik dat het vooral heel erg gaat over de praktische kant. Hoe voer je bijvoorbeeld een euthanasie uit?", zegt Janna. Zelfs dat onderwerp beslaat maar een klein deel van het curriculum. Toch is overlijden - en de periode daarvoor - een groot deel van het werk. Je wil zelfverzekerd en empatisch kunnen handelen. "Dan sta je toch ineens aan het bed van een patiënt met de familie naast je en ze kijken naar jou. Wat gaan we nu doen en hoe ziet het er nu uit?" Tijdens die laatste fase is naast medische zorg is ook emotionele ondersteuning van de patiënt en diens naasten essentieel. 

Regie nemen over de stervensfase

Bij proactieve zorgplanningsgesprekken komen daarom meer onderwerpen aan bod dan alleen de medische mogelijkheden. "Je wil niet dat mensen overvallen worden in de stervensfase", legt Metta uit. De palliatieve zorg begint al maanden voordat iemand overlijdt. "Je wil geen paniek in de stervensfase. Dat is heel naar. We hebben allemaal behoefte aan regie. Als je komt te overlijden, raak je die regie kwijt. Dan is het fijn dat je van tevoren hebt afgesproken wat je wel en niet wil", vertelt ze. 

Er is tegenwoordig veel mogelijk om iemand een vredig afscheid te bieden. "We hebben tegenwoordig hele mooie initiatieven zoals Ambulance Wens en Vaarwens", zegt Metta. Als iemand plots wordt opgenomen en niet meer naar huis kan, kan dat heel akelig zijn. Misschien wil iemand nog afscheid nemen van een huisdier of van een vertrouwde plek. "Dan vragen we Ambulance Wens, een heel mooi initiatief waardoor iemand toch nog afscheid kan nemen van het huis", vertelt ze. 

Het zijn vaak kleine dingen die maken dat iemand rustig de stervensfase ingaat. Jules Souchon, longarts in opleiding, heeft zelf ervaren hoe belangrijk deze zorg is. "Mijn vader is in 2018 overleden aan longkanker. Dat was voordat ik geneeskunde ging studeren. We hebben een heel fijn palliatief traject gehad. Als naaste zijnde zijn het niet de behandelingen die je onthoudt, maar juist die professionele nabijheid van een zorgverlener", vertelt hij. "Dat is voor mij wel een eye-opener geweest, dat dat hele mooie zorg kan zijn." 

Menselijke behandeling

Met hun onderzoek hopen Jules en Janna dat er meer aandacht komt voor palliatieve zorg binnen de opleidingen voor zorgprofessionals. "Het zijn vaak ook hele mooie gesprekken", zegt Jules. "Je kunt echt heel veel voor mensen betekenen. Je treedt een beetje buiten de vaste protocollen en dat is wat mensen bijblijft." 

Een menselijke behandeling dus. En dan is waardevol dat je weet hoe je dat zo goed mogelijk kan bieden. Want het hoort onvermijdelijk bij het vak én het leven. "We leren heel veel over de geboorte, de levensloop. Maar sterven en de laatste levensfase horen daar net zo goed bij", zegt Janna.