Hoe denkt een dader? 'Hij had die bijl meegenomen om zijn volgende slachtoffer de hersens in te slaan'

Leren van de FBI

Daderanalyses of profiling zien we vaak in misdaadseries en films. "Een van de bekendste films is misschien wel Silence of the Lambs. In die film jaagt een FBI-agent op een seriemoordenaar en zoekt ze contact met de psychopathische kannibaal Hannibal Lecter", vertelt misdaadjournalist Sandra van den Heuvel. "Door met hem te praten probeert ze inzicht te krijgen in de denkwereld en de psyche van de nog altijd actieve seriemoordenaar die ze zoekt. Haar doel is dus om beter te begrijpen hoe deze dader denkt en handelt, zodat ze hem uiteindelijk kunnen opsporen en arresteren."

"Ik stond in dezelfde lift om naar die afdeling toe te gaan als Jodie Foster in de film", vertelt Schippers. Carlo Schippers kwam tijdens zijn opleiding bij de FBI daadwerkelijk terecht op de afdeling die zichtbaar is in de film. Hij kwam in deze wereld terecht door de ontvoering van de heer Heijn van het Ahold-concern. "Daar werd een daderprofiel gemaakt dat achteraf gezien weinig of niet klopte", vertelt Schippers. "Maar dat zette wel een aantal mensen aan het denken, want zij hadden gehoord van wat de FBI deed. Zij hebben contact gezocht en gezegd: 'Wij willen dat als Nederlandse politie ook leren.'"

Daderanalyse

"Als je dit werk wil doen, dan is daar een opleiding voor nodig", stelt Schippers. "Bij een profiler denk je, ook door films natuurlijk, dat het iemand is die kan voorspellen wie de dader is, maar ook waar die de volgende keer zal toeslaan, zodat ze hem net op tijd kunnen pakken. Alsof het een soort helderziende is", vertelt Timmerman.

Volgens Schippers is dat niet wat een profiler doet. "Ten eerste: voorspellen is een beetje misleidend. Wij doen uitspraken over wat we eventueel verwachten in de toekomst. En als iemand al drie of vier moorden gepleegd heeft, dan is het niet heel ingewikkeld om te denken dat er misschien ook nog een vijfde keer aankomt."

"Je kunt het een stap verder nemen als je kijkt naar bepaalde soorten verkrachters waar wetenschappelijk onderzoek naar is gedaan, en vooral naar de tussenruimte tussen de momenten waarop zij delicten plegen. Dan kom je uit op een voorspelling in de zin van: we zien dat de gemiddelde periode tussen zijn delicten 23 dagen is. Dan heb je enig idee wanneer je weer problemen kunt verwachten. Maar dat wil nog niet zeggen dat we erbij kunnen zeggen dat het op de hoek van de Kalverstraat en de Dam zal zijn", legt Schippers uit.

Recherchepsycholoog Bianca Voerman houdt zich, als een van de zestig recherchepsychologen, bezig met de interactiepatronen tussen dader en slachtoffer. Voerman legt uit dat recherchepsychologen voornamelijk worden ingezet bij zaken rondom stalking, huiselijk geweld, personen met verward gedrag en jeugd- en kindermishandeling. Zelf houdt ze zich vooral bezig met stalking. "Wat stalking betreft hebben we een aantal dadertypologieën die vanuit wetenschappelijk onderzoek zijn opgesteld. Het belangrijkste is dat je daarmee ook naar de veiligheid van het slachtoffer kunt kijken en die beter kunt inschatten. Dus: welk slachtoffer loopt het meeste risico?"

Handtekening

"Maar als we kijken naar het gedrag, de ernst van de gepleegde delicten en of die ernst toeneemt of verandert, dan zie je dat daders zich aanpassen. Wat niet werkt, kun je beter op een andere manier doen, want anders zit je de volgende keer ook aan het bureau. Door al die stukjes van een delict op te delen en afzonderlijk te bekijken, en uiteindelijk weer samen te brengen tot één geheel, kom je tot een idee van met wie je te maken hebt", legt Schippers uit.

Sommige daders hebben ook een handtekening vertelt Schippers: "Die handtekening is natuurlijk niet met een schrijfmiddel. We noemen dat de fantasie van de dader: de gedachten die gaan over controle, geweld en seks, en hoe zij daar uitvoering aan geven. Dat is de handtekening." Hij legt uit dat op deze manier, zelfs zonder DNA, meerdere zaken aan elkaar gekoppeld kunnen worden. "Als je die handtekening naast elkaar legde, kon je bijna met zekerheid zeggen: dat is elke keer dezelfde man."

'Ik zag zijn gezicht, dus ik dacht: dit gaat niet goed aflopen'

Een van de verhalen uit het boek van Carlo Schippers is geschreven in samenwerking met slachtoffer Arianne Grootendorst. Zij werd ruim dertig jaar geleden slachtoffer van een sadistische verkrachter. "Hij zat boven op me terwijl ik sliep. Het was een uur of twee ’s nachts en ik werd wakker omdat hij mijn keel dichtkneep", vertelt Grootendorst. "Ik probeerde hem weg te duwen en hij sloeg heel hard. Op dat moment dacht ik: nou, dit is foute boel. Toen heeft hij zijn fantasie uitgeleefd."

Ze vertelt dat ze op dat moment vooral bezig was met overleven. "Het licht was aan. Ik zag zijn gezicht, dus ik dacht: dit gaat niet goed aflopen."

"Hij had me vastgebonden en ik moest gaan liggen. Toen legde hij zijn handen om mijn nek, maar mijn handen had ik in de tussentijd losgemaakt. Toen heb ik hem een duw gegeven en toen is hij heel hard naar voren geknald. Maar hij was snel weer overeind en ik kon nergens heen. Hij had een mes en stak in mijn nek. Daar kwam nogal wat bloed uit. En toen was hij weg", vertelt Grootendorst. Het lukte haar om via het balkon van de buren om hulp te vragen en overleefde daardoor de aanval.

'Pijn waarnemen is voor hem een seksueel opwindende factor'

"Dit soort handelingen zeggen heel veel", legt Schippers uit. "De gemiddelde dader zorgt er juist voor dat er geen licht is, zodat hij niet gezien en herkend kan worden." Volgens Schippers had deze dader een alternatief motief. "Deze dader is erop uit om het leed dat hij het slachtoffer aandoet, het martelen en pijnigen, te kunnen waarnemen, want dat is voor hem de seksueel opwindende factor. Als hij dat niet kan zien, dan kan hij net zo goed zijn gulp weer dichtritsen en een deur verder gaan."

"Als je eenmaal zo’n fantasie ontwikkeld hebt en die ook op deze manier uitvoert, dan is er eigenlijk geen twijfel mogelijk dat er een volgende keer komt", legt Schippers uit. Daarom was het zorgwekkend dat de dader van Arianne’s verkrachting in eerste instantie nog niet was gepakt. "Arianne lag in het ziekenhuis. Daar kwamen twee zedenrechercheurs die negen uur lang alle details met haar doornamen. Dat is natuurlijk al een martelgang op zich."

'Hij had die bijl meegenomen om zijn volgende slachtoffer de hersens in te slaan'

Uiteindelijk werd de dader ongeveer vijf weken later opgepakt, omdat hij opnieuw een poging deed bij een andere vrouw. "Dan gebeurt eigenlijk bijna exact hetzelfde als in Arianne’s verhaal. Hij gaat gewoon weer op zoek naar een slachtoffer", vertelt Schippers. Deze keer had de dader andere maatregelen getroffen, omdat Arianne, zijn vorige slachtoffer, de aanval wel had overleefd. "En dus was onze verwachting ook al voordat we hem weer tegenkwamen als de dader van het tweede delict, dat hij andere maatregelen zou nemen of andere middelen zou willen gebruiken om dan wel zeker te maken dat hij zijn einddoel bereikt had", legt Schippers uit. "Hij had een bijl mee en hij heeft ook gezegd tijdens de zitting, dat hij die bijl had meegenomen om zijn volgende slachtoffer de hersens in te slaan."

Terugkeer in de samenleving

Na jaren vast te hebben gezeten wil de dader nu terugkeren in de samenleving. Grootendorst ontving een brief van het ministerie van Justitie met de vraag of zij beschermingsbehoefte heeft. "Ik ben niet bang, maar het geeft een onrustig gevoel voor eventuele nieuwe slachtoffers", vertelt Grootendorst.

Uiteindelijk koos ze ervoor om de dader recht in de ogen aan te kijken. Ze wilde weten waarom hij haar dit had aangedaan. "Eerst mocht het niet van de therapeuten, want zij vonden het nog te gevaarlijk voor mij. Toen zei ik: 'Maar als het fout gaat, dan gaat het over een jaar ook fout.' Ik weet nog dat we daar zaten, in een heel klein kamertje, met onze knieën bijna tegen elkaar. Maar ik dacht echt: yes. Het was voor mijn herstel zó goed. Ik ben daar echt met een glimlach weggegaan." Grootendorst vertelt dat ze veel hulp heeft gehad. "Het gaat goed. Ik heb echt een super leven, een rijk leven. Maar er zijn restanten: met mes en vork eten kan niet meer."

Benieuwd naar het hele verhaal van slachtoffer Arianne Grootendorst? Of hoor je graag nog meer over het boek van Carlo Schippers en de verhalen van recherchepsycholoog Bianca Voerman? Beluister nu de nieuwste aflevering van het Misdaadbureau in je favoriete podcast-app.