Omtzigt & Leijten over de achtergehouden documenten toeslagenschandaal: 'Dit is een misdrijf'

Het was groot nieuws een klein decennia geleden: tienduizenden ouders kregen onterecht de stempel fraudeur. Oud-Kamerleden Pieter Omtzigt en Renske Leijten zijn inmiddels allebei vertrokken uit de politiek, maar hebben zich als politici jaren lang hard gemaakt om de waarheid te achterhalen en de situatie recht te zetten. Er volgde een ellenlang proces waarbij nog steeds niet alle ouders hun geld terug hebben gekregen. Als laatste werd er een parlementaire enquête ingesteld: het zwaarste middel onderzoeksmiddel van het parlement om besluitvorming en processen te achterhalen. Maar zelfs daar lijkt niet alles boven tafel te zijn gekomen: "Dit is een van de zwaarste, zo niet het zwaarste schandaal in de Nederlandse democratie", zegt Omtzigt. 

De datakluis

Het gaat om 64 miljoen documenten uit een zogeheten datakluis die nu boven water zijn gekomen. De Belastingdienst gebruikt heel veel gegevens om te bepalen hoeveel geld burgers en bedrijven moeten afdragen. Toen de AVG-wet werd ingevoerd, bleek dat er te veel gegevens werden geregistreerd. "Het idee was dat ze die gegevens isoleerden en rustig konden uitzoeken", vertelt Renske Leijten, die nog altijd zeer begaan is bij de kwestie, evenals Omtzigt. "Die kluis was als een soort tijdelijke vluchtheuvel bedacht." Toen het toeslagenschandaal aan het licht kwam zijn er ontzettend veel documenten doorgespit om de situatie in kaart te brengen. Maar niet deze specifieke documenten. "Toen is deze data bubbel vergeten. Maar dat is natuurlijk niet vergeten, want er zijn altijd mensen die intern hun vinger op hebben gestoken", vertelt ze. De informatie in die kluis zou onder meer betrekking hebben op fraudeonderzoeken. 

In strijd met de wet

Wat er precies in de documenten staat is onduidelijk. De tientallen miljoenen documenten moeten eerst geordend worden voordat er conclusies uit getrokken kunnen worden. "Maar dat hadden ze in 2019 al moeten doen", zegt Omtzigt. En dat is niet alleen een morele kwestie. "Ze hebben de Wet open overheid overtreden", die bepaalt dat publieke informatie moet worden gedeeld. "Ze hebben de grondwet overtreden, artikel 68. Want de Kamer heeft meerdere keren gevraagd om de stukken. (...) En ze hebben waarschijnlijk een misdrijf begaan", vertelt Omtzigt verder. 

Tijdens de parlementaire enquête zijn all documenten gevorderd, en dus moesten deze aangeleverd worden. Omtzigt stelt dus dat dit gebrek aan informatieverschaffing in strijd is met verschillende wetten en regels, en dat daar zelfs het strafrecht op kan worden toegepast. Dit staat nog lost van het hele toeslagenschandaal zelf, waarbij al eerder bleek dat de Belastingdienst in strijd handelde met ten minste veertien verschillende wetten en regels. 

Democratisch rechtstaat onder druk

Dat er opnieuw informatie is achtergehouden, is niet alleen schrijnend voor de gedupeerden, stelt Omtzigt. Volgens hem staat er iets groters op het spel. Want als de overheid in deze zaak al niet transparant is, ondanks meerdere pogingen om de waarheid boven tafel te krijgen, hoe zit dat dan met kleinere dossiers? "Of het nou om een boomkapvergunning gaat of een verbouwing wil in je huis", zegt Omtzigt. "De essentie van een democratie is dat jij als burger de overheid kan controleren. De essentie van een autocratie is dat de overheid de burger controleert. (...) Dit gaat dus over de kern van de democratische rechtstaat." 

Ook Leijten deelt die zorg: "De rechtsstaat is er om onze burgerrechten te beschermen ten opzichte van een overheid en dus de controleerbaarheid van die overheid te regelen. En hier gebeurt het omgekeerde en dat is echt angstaanjagend." 

Onderzoek

In september start een onderzoek naar de nieuwe documenten. Al hebben Omtzigt en Leijten daar weinig vertrouwen in. Het ministerie van Financiën is namelijk zelf de opdrachtgever. Volgens hen zou een externe partij, zoals de Tweede Kamer of de ombudsman die leiding moeten hebben. "Het lijkt me toch heel goed dat degene die onderwerp van onderzoek is niet zelf de opdrachtgever van dat onderzoek wordt", zegt Leijten. Inmiddels is er wel een externe commissie aangevraagd, maar volgens de oud-Kamerleden zou die ook niet in opdracht van het ministerie moeten handelen. 

Ze hopen daarom dat er een andere partij het onderzoek gaat leiden. Daarnaast pleiten ze voor een aanvullend onderzoek naar hoe het mogelijk is dat deze informatie jarenlang het daglicht niet heeft gezien. Volgens beiden is er voldoende aanleiding voor de Rijksrecherche om een onderzoek te starten, aangezien het aantoonbaar is dat mensen op de hoogte waren van de datakluis. "Ik hoop dat er echt wordt onderzocht of hier strafbaar is gehandeld", stelt Leijten.