Al jaren meer taken maar minder geld voor gemeenten

Het is de derde dinsdag van september: oftewel Prinsjesdag. Het welbekende koffertje met de Rijksbegroting en de Miljoenennota verschenen vandaag weer op het Binnenhof. Hoewel deze dag het moment is dat de officiële plannen worden gepresenteerd, weten gemeenten vaak al eerder waar ze ongeveer aan toe zijn. Jaarlijks krijgen zij via de meicirculaire in grote lijnen inzicht in de omvang van het gemeentefonds.

Afhankelijkheid

Dat gemeentefonds is de belangrijkste inkomstenbron van gemeenten. "Daar zit een grote afhankelijkheid", vertelt Michiel van der Eng, financieel specialist bij Periklesinstituut. Zo'n 70% van de gemeentelijke inkomsten komt uit dit fonds. De rest kan worden aangevuld met gemeentelijke belastingen, zoals toeristenbelasting of hondenbelasting. "Een beperkte lijst die wettelijk is vastgelegd", vertelt Van der Eng. Hoewel gemeenten via de meicirculaire al een beeld hebben van hun inkomsten, blijven ze ook afhankelijk van keuzes in Den Haag. 

Dit jaar gaat ongeveer 50 miljard euro via het gemeentefonds naar gemeenten. De ene gemeente krijgt daarin meer dan de ander. De verdeling wordt bepaald aan de hand van meer dan 60 maatstaven, zoals bijvoorbeeld het aantal jongeren, het type grond, de oppervlakte en het aantal uitkeringsgerechtigden. Tijdens de meicirculaire wordt dus al een idee gegeven van het bedrag dat elke gemeente het volgende jaar ontvangt. Zo hebben ze genoeg tijd om een begroting te maken. Als ze daar nu pas mee starten, na de Rijksbegroting, lukt dat niet. "De begroting moet sluitend zijn", zegt Van der Eng. Dat geldt overigens niet voor het Rijk: die mag (tot op zekere hoogte) een begrotingstekort hebben. 

Stabiliteit

Gemeenten zijn dus financieel ontzettend afhankelijk van het Rijk, maar hebben weinig invloed op het beleid. "De verhouding is niet gelijkwaardig. (...) Gemeenten worden behandeld als de eerste beste lobbyist", vindt Van der Eng. Hij stelt dat gemeenten weinig invloed hebben op besluiten met grote financiële gevolgen. "Tata Steel en Shell hebben een betere ingang in het Rijk dan de gemeenten." Eerder escaleerde dit bijna tot een rechtszaak. "Het gemeentefonds is de afgelopen 10/15 jaar best wel vaak behandeld als sluitpost voor de Rijksbegroting." Gemeenten wilden meer stabiliteit in het gemeentefonds ook om lange-termijn keuzes zorgvuldig te kunnen maken. Een zwembad dat eenmaal gesloten is, open je niet zomaar een jaar later weer. 

Eerder werd er al een aantal keer gesproken over een 'ravijn jaar' omdat gemeenten te weinig geld zouden krijgen om hun gemeentelijke taken goed uit te voeren. Tot nu toe werd dit steeds op het laatste moment bijgesteld door een tijdelijk bedrag wat tóch werd vrijgemaakt. Al mist daarin dus ook de consistentie. Toen bepaalde overheidstaken bij de gemeenten werden neergelegd, werd daar niet meer geld voor vrijgemaakt, maar juist minder. Het idee was dat gemeenten het efficiënter konden. "Niet het hele budget wat het Rijk daarvoor gebruikte, kwam dus mee." En die consequenties zijn direct voelbaar, juist omdat de gemeente zo dichtbij de inwoners staat. "Dan wordt in september tegen mensen gezegd: kom in januari maar terug, want het geld is op." Dat gaat bijvoorbeeld over jeugdzorg of dyslexieondersteuning. 

"Het was best wel een rocky road", zegt Van der Eng over de afgelopen paar jaren. Inmiddels groeit het gemeentefonds mee met de economie en kan het Rijk de financiering niet zomaar meer omgooien. Er komt dus langzamerhand meer consistentie in het geld dat ze krijgen, maar genoeg is het niet. "Gemeenten hebben de afgelopen jaren best wel een reserve opgebouwd om de tegenvaller van het Rijk de komende jaren op te vangen." Dat is nodig om de koers vol te houden, maar absoluut niet gewenst volgens Van der Eng. "Als je gaat denken vanuit de begroting, dan ben je de kerntaak van de overheid aan het verliezen. Want je bent er uiteindelijk voor de inwoners."