De meest opvallende punten uit de Troonrede

De Troonrede van dit jaar stond in het teken van van het zoeken naar verbinding en samenwerking, vertelt politiek verslaggever Lars Geerts. De koning benoemde dat de democratie continu bescherming en onderhoud vraagt. Dat was de boodschap van koning Willem-Alexander aan het begin van de troonrede die hij namens de regering voorlas in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. "Democratie is geen platte rekensom, maar een mentaliteit die moet leven in ieder van ons", zei de koning. "Iedereen die iets doet voor een ander als vrijwilliger, mantelzorger of anderszins draagt bij aan het algemeen belang en maakt Nederland sterker."

'Democratie is van iedereen'

De koning opende de Troonrede met dat vandaag, 15 september, door de Verenigde Naties is uitgeroepen tot Internationale Dag van de Democratie. Geerts: "Aan het begin en aan het eind was de Troonrede meer een verhaal. Daarin zat de duidelijke boodschap van de koning, en dus de boodschap van de premier en het hele kabinet; democratie is samenwerken. Met als uitnodiging, dat lees ik erin, aan anderen om samen te werken." Deze verhalende manier van schrijven kondigde premier Jetten vorige week al aan. De koning vervolgde: "De parlementaire democratie is van iedereen, voor iedereen en moet dus dienstbaar zijn aan iedereen." En hij deed een oproep tot samenwerking aan "partijen die geen deel uitmaken van de coalitie". Niet verwonderlijk, want de coalitie heeft geen meerderheid en is dus afhankelijk van de oppositie.

Pragmatische aanpak

Willem-Alexander somde vervolgens een aantal problemen op die "al veel te lang vragen om een oplossing": wonen, stikstof, democratie, sociaal stelsel, veiligheid en klimaat. Dat middenstuk was volgens Geerts meer een opsomming van allerlei beleidsterreinen, niet zozeer een verhaal zoals de koning begon en eindigde. Wat betreft stikstof is het "de hoogste tijd" om de impasse te doorbreken. De koning zei dat uitstel of afstel van stikstofaanpak onverantwoord is.

Betere natuur en waterkwaliteit en ook Nederlandse boeren "verdienen duidelijkheid en een toekomstperspectief", zei de koning. En als het om wonen gaat, mikt het kabinet op "een pragmatische aanpak". Dit najaar komt er een actieplan waarin deze aanpak wordt uitgewerkt in 50 concrete en veelal snel te realiseren acties. Dat betekent bouwen op plekken waar al infrastructuur is en meer prefab bouwen.

Politicoloog Henk van der Kolk is het eens met Geerts, de Troonrede was wel meer een verhaal dan andere jaren. "Maar als je gaat kijken wat er concreet staat, wat voor maatregelen er komen, denk ik dat hier nog minder voorstellen in staan dan de vorige keer. Wat vooral in deze Troonrede gebeurde, was dat de doelstellingen en de problemen werden geformuleerd." Geerts vult aan: "En de voornemens die wel werden gepresenteerd, waren degenen waar je gemakshalve al vanuit kunt gaan, zoals de stikstofaanpak. Dus ze hebben voor de zekerheden gekozen. Box 3, de manier waarop het belastingstelsel hervormd moet worden, kwam er bijvoorbeeld helemaal niet in voor."

Belasting

Voorafgaand aan Prinsjesdag hebben coalitiepartijen D66, VVD en CDA geen akkoord weten te bereiken over de toekomst van Box 3, de vermogensbelasting. De VVD wil zo snel mogelijk naar een volledige vermogenswinstbelasting. De belastingbetaler rekent dan pas af over de winst op vermogen bij de verkoop van aandelen. Geerts: "De discussie gaat eigenlijk niet om wat voor soort belasting je wil hebben. Er is een meerderheid voor de vermogensaanwasbelasting naar een vermogenswinstbelasting te gaan. Dat betekent dat je in de toekomst wel geld krijgt, maar nu direct een probleem hebt. Want je kan nu geen belasting heffen, dat kan pas als mensen hun beleggingen en aandelen verkopen. Dat gat moet gedicht, maar over die tussenoplossing zijn het CDA, D66 en VVD het niet eens." Het kabinet mikt er nu op om over een half jaar met een oplossing te komen. Die staat dan in de Voorjaarsnota, de bijstelling van de begroting. Het gaat een hoop mensen aan zegt econoom Van Huisseling: "Volgens recente cijfers betaalt een derde van de mensen die inkomstenbelasting betaalt ook Box 3-belasting, dat zijn er zo'n 3 miljoen. Het gaat over vermogen, bijvoorbeeld spaargeld, beleggingen, een tweede woning..." Volgens Geerts hoopt het kabinet op een "hele slimme Staatssecretaris", Eelco Eerenberg. "Hij moet een soort van compromis bedenken waarbij we in de tussentijd toch nog inkomsten kunnen halen uit Box 3 totdat we naar dat nieuwe systeem gaan." Of dat praktisch uitvoerbaar is, betwijfelt Van Huisseling. "Het is slim om op een gegeven moment de keuze te maken en het niet steeds vooruit te blijven schuiven zodat betrokkenen, zoals banken en verzekeraars, zich daarop kunnen voorbereiden."

Asiel

Ruim aandacht was er ook voor asiel in de troonrede. "De samenleving moet het aankunnen", aldus de koning. Volgens hem zijn de doelen duidelijk: een lagere instroom, de opvang op orde en een streng uitzetbeleid. Volgens Willem-Alexander moet er zoveel mogelijk rust komen rond dit thema. Het kabinet wil problemen oplossen en stilstand doorbreken, maar stuit daarbij wel op met name financiële grenzen, zei koning Willem-Alexander. "De eerlijke boodschap is: niet alles kan tegelijk", aldus het staatshoofd.

Reacties oppositiepartijen

Oppositiepartijen grijpen reacties op de troonrede aan om hun kritiek te uiten op de plannen van het kabinet, maar ook om de samenwerking op te zoeken. Dat laatste doet Pro-leider Jesse Klaver. Hij spreekt van "mooie woorden" van de koning, maar volgens hem "kunnen die mooie woorden niet verbloemen dat het kabinet stuurloos is". Hij wil dat de bezuinigingen over de sociale zekerheid van tafel gaan. "We zitten in een permanente formatie omdat het minderheidskabinet het niet eens is over de koers van het land." SP-voorman Jimmy Dijk noemt de troonrede "een beetje saai" en vindt dat het kabinet met diens plannen "kiest voor stilstand en de afbraak van de zorg". Gidi Markuszower van de Groep Markuszower zegt dat het "mooie woorden zijn, maar daden ontbreken." Volgens Chris Stoffer van de SGP. "moet het kabinet kiezen: over links of over rechts", doelend op steun voor de plannen van de coalitie.

Buigen voor anderen

Aan het eind van de troonrede kwam Willem-Alexander terug op het beschermen van de democratie. "Een bekende definitie zegt dat democratie de noodzaak is om af en toe te buigen voor de mening van anderen", zei de koning. "Dat is een gedachte om vast te houden." Morgen en donderdag volgen de Algemene Politieke Beschouwingen. Met waarschijnlijk harde taal, politieke clashes en opnieuw getrouwtrek. Of daarbij in één keer duidelijk wordt welke plannen een meerderheid krijgen is maar de vraag. Het kan ook dat het per begroting gaat worden 'uitgevochten' en het nog weken, zo niet maanden, spannend blijft. Tegelijk zitten maar weinig partijen op verkiezingen en nieuwe chaos te wachten, en dat weten de drie coalitiepartijen van het minderheidskabinet ook.