Annemarie Jorritsma enigszins verrast door verdeling ministersposten: 'Had verwacht dat CDA voor Defensie zou gaan'

D66, VVD en CDA legden de ministerspuzzel, met opvallende keuzes: D66 krijgt naast het premierschap onder meer Onderwijs, Landbouw en Sociale Zaken, de VVD neemt Financiën en Defensie voor haar rekening en het CDA kiest voor Buitenlandse Zaken.

Volgens Jorritsma hebben politici lang niet altijd een vrije keuze wanneer ze worden gebeld voor een ministerspost. "Je kan je voorstellen dat soms mensen vanwege hun persoonlijke situatie niet kunnen, want het is een beroep dat je voor een groot deel opslokt en je wordt kwetsbaarder, zeker in de publiciteit. Anderzijds is het voor de meeste mensen toch nog steeds een buitengewoon eervolle vraag, als je het mag doen. Het land dienen." Zeker voor partijpolitici ligt een weigering gevoelig, benadrukt ze. "Als je onderdeel bent van een politieke partij, je hebt op de kieslijst gestaan en je hebt je carrière mede te danken aan die partij, dan is het sowieso moeilijker om nee te zeggen."

Dat ligt anders voor bewindspersonen die van buiten worden aangetrokken. In de vorige kabinetsperiode werd daar volgens Jorritsma nadrukkelijk naar gezocht, vooral bij partijen zonder bestuurservaring. "Maar expert zijn betekent niet automatisch dat je ook politiek handig bent," waarschuwt ze.

Defensie is 'verdomd interessant'

Uit eigen ervaring weet Jorritsma hoe het selectieproces achter de schermen verloopt. "Ik denk eerlijk gezegd dat er altijd lijstjes klaarliggen van potentiële ministers voor elke post." Ze betwijfelt of zij ooit gevraagd zou zijn als haar partij destijds een ander ministerie had gekregen. "Ik weet bijvoorbeeld dat ik niet gevraagd zou zijn als wij Verkeer en Waterstaat niet hadden gekregen. En ik denk ook niet dat ik ja had gezegd tegen een andere post, want dat zou ik ingewikkeld hebben gevonden." Later maakte ze wel de overstap naar Economische Zaken. "Dat stond toen op mijn lijstje, omdat ik zeker wist dat ik niet meer terug wilde naar Verkeer en Waterstaat."

Die persoonlijke ervaringen gebruikt Jorritsma om de huidige verdeling te duiden. Normaal gesproken verloopt die volgens een vast patroon. "De grootste partij mag de eerste keuze maken, de tweede partij de tweede. Financiën staat daarbij altijd bovenaan." Dat patroon is ook nu zichtbaar, zegt ze, al zijn er verrassingen. "Ik had eigenlijk verwacht dat het CDA voor Defensie zou gaan, want dat is een verdomd interessant ministerie. Tenzij de VVD heeft gezegd: alles en iedereen mag Buitenlandse Zaken hebben, wij nemen Defensie." Dat laatste zou passen bij de nadruk die de VVD al langer legt op veiligheid en defensie-uitgaven.

Geen enorme sprong

Bij Sociale Zaken en Werkgelegenheid, dat in dit kabinet bij D66 terechtkomt, verwacht Jorritsma minder drama dan het publieke debat soms suggereert. "Men doet alsof er een enorme sprong wordt gemaakt, maar dat is niet zo. Het gaat pas vanaf 2033 in, dus elk kabinet hierna kan nog nadenken over alternatieven. Het gaat over de financiële rondbreien. De AOW is een enorme kostenpost en wordt alleen maar groter de komende jaren."

Ook de interne verhoudingen binnen ministeries komen ter sprake. Jorritsma heeft uitgesproken ideeën over de samenwerking tussen ministers en staatssecretarissen. "Ik vond vier jaar minister zijn op een ministerie zonder staatssecretaris het allerfijnst. Dan hoef je niet mee te vergaderen." Later werkte ze op Economische Zaken samen met Gerrit Ybema van D66. "We hadden tamelijk gescheiden portefeuilles. Soms nam ik iets van hem over vanwege een dreigende belangenverstrengeling, of andersom. Dat deden we voor elkaar. Het was buitengewoon prettig, en we dachten vrijwel hetzelfde over de dingen."

Ervaring gevraagd

Over de totale samenstelling van het nieuwe kabinet is Jorritsma gematigd positief. "Het lijkt me redelijk evenwichtig," zegt ze, al plaatst ze een kanttekening. "Ik vind het wel een beetje veel. Maar dat is misschien ook mijn perspectief; ik dateer uit een minder gecompliceerde samenleving."

Meer zorgen maakt ze zich over de leeftijdsopbouw in de politiek. In de Tweede Kamer ziet ze nauwelijks spreiding. "Er is eigenlijk een soort bandbreedte van leeftijden: daaronder is niks, daarboven is niks. Vooral ouderen zijn er niet." In een kabinet zou ze bewuster kiezen. "Ik zou proberen mensen van middelbare leeftijd te hebben. Het mag best aan de jonge kant zijn, want Europa is ook jong. Maar ik zou daar geen hele oude mensen in zetten."

Juist omdat het nieuwe kabinet een minderheidskabinet wordt, vindt Jorritsma ervaring cruciaal. "Eigenlijk moet je in deze situatie mensen hebben die de Kamers kennen." In de vorige ronde werd veel expertise van buiten gehaald, maar nu ligt dat anders. "Het is verstandig om mensen met enige politieke ervaring te benoemen." Tegelijkertijd nuanceert ze dat oordeel, bijvoorbeeld bij informateur Rianne Letschert. "Zij heeft de afgelopen maanden veel mensen leren kennen en met hen gesproken. Daarmee heeft ze inmiddels ook ervaring opgedaan."

Tot slot wijst Jorritsma op het proces achter de schermen. Onder leiding van Letschert liep de verdeling van posten volgens haar al vroeg parallel aan de formatie. "Overal zijn met potlood potentiële namen bijgezet." Dat verklaart volgens haar waarom de formatie relatief snel kon verlopen. "Het koppelen van namen aan departementen gaf extra vertrouwen in het proces."