Oud-regeringscommissaris: 'Het ministerie van Justitie is een zieke organisatie'

Door fouten in de rechtspraak of in de justitiële systemen komt het voor dat de verkeerde naam op een strafrechtelijk vonnis terechtkomt. Vorig jaar bleek uit een rapport van de Algemene Rekenkamer dat er op het ministerie een lijst bestaat met 867 zaken waarbij dit probleem speelt. De gevolgen van zo’n fout kunnen groot zijn: uit onderzoek van de EO DIT Onderzoeksredactie blijkt dat meerdere onschuldige mensen dankzij zo’n fout in de gevangenis hebben gezeten.

Ambtenaren die dit soort zaken op hun bureau kregen, grepen soms in door zaken op een andere naam te zetten of te wissen uit het systeem, ook in situaties waarin dit eigenlijk niet mocht. Ook traden ze - nadat een oplossing jarenlang uitbleef - buiten de gebaande paden om het probleem bij de top van het ministerie aan te kaarten. Zo vertelt een ambtenaar in de podcast dat hij buiten zijn leidinggevenden om over dit probleem in gesprek ging met de secretaris-generaal, de hoogste ambtenaar van het ministerie.

Luister de hele podcast hier

Herstelmogelijkheid

De belangrijkste oplossing voor dit probleem is volgens Zuurmond relatief eenvoudig: er moet een goede herstelmogelijkheid komen, waarbij ambtenaren die zo’n zaak tegenkomen deze kunnen aandragen bij een rechter. Dat zo’n mogelijkheid er vooralsnog niet is gekomen, voert terug op de moeizame relatie tussen de ambtenarij en de rechtspraak, zegt Zuurmond. "Daardoor heeft het ministerie niet de positie om dat af te dwingen."

Die moeizame relatie voert jaren terug en is geworteld in de pogingen van het ministerie om de rechtspraak te digitaliseren, zegt Zuurmond. "Met de eerste ICT-systemen is dat al begonnen, maar ook wel vanwege bezuinigingsdrift van het ministerie. De rechtspraak voelt de digitalisering als een poging om tot bezuiniging te komen. En die houdt dat tegen."

Geen prioriteit

Een andere verklaring voor het uitblijven van een oplossing die door meerdere oud-ambtenaren in Het Verkeerde Oordeel wordt aangedragen, is dat dit probleem simpelweg niet de prioriteit kreeg boven andere problemen. "In de tijd van Ivo Opstelten (was van 2010 tot 2015 minister van Justitie, red.) weet ik nog dat er op een bepaald moment 120 prioriteiten waren", zegt Zuurmond. "Dat is een contradictio in terminis, dat kan niet. Maar de realiteit is dat de politiek een heel groot verlanglijstje heeft en daar hardhandig op stuurt."

Dat maakt volgens de oud-regeringscommissaris dat signalen die van onderop komen, vanuit de uitvoeringsorganisaties bijvoorbeeld, het onderspit delven bij directeuren op het ministerie. "Ze hebben het zo druk met de opdrachten van boven, dat ze eigenlijk geen tijd hebben voor die signalen."

Ongeschreven code

En dan is er nog een ongeschreven 'code' die niet meehelpt als je zo’n probleem aan wil kaarten, zegt Zuurmond. "Dat heb ik eigenlijk nooit helemaal begrepen, maar je mag eigenlijk niet bij een minister met een probleem komen als je niet een oplossing hebt. Ik vind dat te zot voor woorden, maar dat is wel de code in ambtelijk Den Haag."

Maar een ambtenaar kan geen oplossing bieden als hij de rechtspraak niet meekrijgt - en dat lukt niet, gezien de verstoorde relatie. "Dus het is heel ingewikkeld, zeker als je wat lager in de hiërarchie zit, om een oplossing te ontwerpen. En zonder oplossing kun je niet naar boven."