Waarom steeds meer Nederlanders afhaken: 'Zonder vertrouwen geen democratie'

Wantrouwen als kernprobleem

Volgens De Vries voelen veel burgers zich miskend, niet gehoord en steeds verder verwijderd van de staat. "Verlieservaringen noem ik dat", stelt ze. "Dan bedoel ik niet financiële dingen, maar het gaat echt over de afstand tussen burger en overheid."

Het huidige onbehagen moet volgens De Vries niet alleen worden gezien als ‘gewoon’ ontevreden zijn met de politiek. Overheidsdiensten zijn afstandelijker geworden. Zij ziet steeds meer fysieke voorzieningen verdwijnen of fuseren, waardoor de nabijheid van de overheid verdwijnt. "Minder aandacht en minder tijd, bijvoorbeeld bij de dokter of bij mensen aan het loket. En ook gewoon een hele moeilijke overheid met heel veel ingewikkelde procedures."

Met als gevolg dat de overheid steeds vaker wordt gezien als controlerend en wantrouwend, terwijl burgers juist behoefte hebben aan nabijheid en begrip. Marianne Zwagerman onderschrijft dit gevoel: "Wij wantrouwen de politici, maar de overheid wantrouwt vooral heel erg de burgers." Zwagerman benoemt onder andere het wetsvoorstel Wet gegevensvergaring openbare orde, het invoeren van een digitale euro (CBDC) en een mogelijke elektronische ID-kaart (eID).

Politieke ondernemers

Die gevoelens van wantrouwen verklaren volgens De Vries mede de electorale groei van partijen aan de rechterkant. Volgens haar bieden radicaal-rechtse partijen erkenning aan gevoelens die burgers al langer hebben. "Het is een combinatie van wat mensen voelen en wat politieke partijen daarover zeggen."

Zij ziet dat er 'politieke ondernemers' zijn die inspringen op het gat dat ontstaat in de politiek door deze onvrede. "Op dezelfde manier dat, wanneer een product niet langer wordt geleverd door een bedrijf, een ondernemer in dat gat springt."

"Het is wel heel belangrijk om te beseffen dat een politieke ondernemer op radicaal rechts, laten we Geert Wilders als voorbeeld nemen, alles door de koker van migratie bekijkt." De Vries ziet dat Wilders vrijwel alle politieke problemen reduceert tot migratie: "Problemen in de zorg, problemen met wonen, problemen in infrastructuur, allerlei zaken. Volgens Wilders heeft het allemaal met migratie te maken."

Verdienmodel

"Het verdienmodel van Geert Wilders is om de grieven over migratie hoog te houden, want dat is de manier waarop hij wint", legt De Vries uit. "Dat is ook een strategie die hij actief bewandelt, terwijl er andere problemen in de maatschappij zijn, zoals de waardigheid die je voelt als burger, de afstand tot de overheid, complexe processen en problemen in de zorg, die niet alleen maar op migratie terug te voeren zijn."

De Vries benadrukt dat de groei van partijen als de PVV niet los kan worden gezien van deze vertrouwensbreuk. Volgens haar bieden radicaal-rechtse partijen erkenning aan gevoelens die burgers al langer hebben, terwijl de structurele oorzaken dieper liggen.

Vertrouwen terugwinnen

"Wij krijgen als burgers het vertrouwen van de overheid niet", stelt Zwagerman. En juist dat gevoel is volgens De Vries het probleem. "We zijn steeds meer gaan nadenken over de staat als een bedrijf, met efficiëntie als leidraad, de burger als consument en uiteindelijk zelfs als potentiële fraudeur. Het wordt een transactie in plaats van een recht."

Volgens haar hebben burgers het gevoel dat ze veel belasting betalen, maar er weinig voor terugkrijgen. "Wat zijn nou dingen die we als Nederlanders allemaal belangrijk vinden? Dan hebben we het over vertrouwen, verbinding en daar zou ik versimpeling van de overheid aan toevoegen. Die drie kernpunten zouden leidend moeten zijn. Dat zou zorgen voor een nabije overheid."

Benieuwd naar het volledige gesprek tussen Marianne Zwagerman, Rick van Velthuysen en politicoloog Catherine E. de Vries? Beluister dan nu de nieuwste aflevering van Op z’n Kop.