De ideale demografie: hoe Nederland omgaat met een bevolkingskrimp

Demografie is veel in het nieuws. Recent door het coalitieakkoord met verhoging van de AOW-leeftijd maar ook daarvoor al. "Het is altijd goed om een beeld van de demografie te hebben en ik denk dat we dat in Nederland nog wel versloft hebben", stelt van Dalen. "In het bijsturen van demografie zijn we in Nederland altijd al een beetje afstandelijk van geweest." De Nederlandse overheid heeft ook gezegd dat ze niet zouden interveniëren in geboorteaantallen. Dat betekent dat een overheid zich al dan niet bezighoudt met de geboorteaantallen in een land, zoals dat in China is gebeurd. Volgens Van Dalen is dat in Nederland uiteindelijk een private beslissing.

In Nederland ligt het vervangingsniveau, ook wel het reproductieniveau genoemd, voor kinderen onder het gemiddelde van 2,1 kinderen per vrouw. Nu krijgen we per vrouw gemiddeld 1,44 kinderen, 30 jaar geleden was dat ongeveer 1,7 volgens Harry van Dalen. "We zijn dus al een tijdje onder het vervangingsniveau, maar daar valt heel goed mee te leven." 
Het CBS denkt dat dit de komende tijd zal bijtrekken, maar er zijn ook andere geluiden die zeggen dat je moet uitkijken dat het niet lager gaat of blijft. "Dan heb je niet meer een babyboom, maar een babyburst."

De rol van de overheid

Van bovenaf bepalen wat een land aan kinderen moet krijgen, zoals in China, dat is bijna gedoemd te falen volgens Harry van Dalen. "Alleen met dwang kan je het een richting op duwen, maar dat is menselijk gezien ongewenst." 

In China is het nu juist weer omgekeerd: waar je eerst maar één kind mocht hebben, zit er nu een belasting op anticonceptiemiddelen. Dat willen ze instellen via een soort belastingtruc zodat je meer moet betalen voor anticonceptiemiddelen in de hoop dat er weer meer kinderen geboren worden. Maar volgens econoom en demograaf Van Dalen levert dit vaak niet veel op. "Alles wat je via financiële prikkels probeert te stimuleren, mislukt vaak."

Stimulering in Nederland

Van Dalen vertelt dat er in Nederland ook over stimulering van het krijgen van kinderen wordt nagedacht. "In het coalitieakkoord wordt er wel gesproken over het nadenken over het faciliteren van gratis kinderopvang, maar dan nog is het iets wat met de staat van de emancipatie te maken heeft binnen een gezin."
Maar van Dalen denkt dat het faciliteren hiervan dieper zit dan dat. "De woningmarkt zit bijvoorbeeld ook niet mee. Mensen stellen hun kinderwens uit omdat ze geen geschikte woning kunnen vinden om hun kind groot te brengen. Het hangt dus met heel veel dingen samen in Nederland."

Volgens Harry zijn het drie elementen die de demografie bezig houden: 'allereerst de bevolkingsomvang, we vinden Nederland te druk. Het is ook de leeftijdssamenstelling, we vinden misschien de vergrijzing angstaanjagend. En ten slotte de samenstelling en de diversiteit, waar we het vaak hebben over migratieachtergrond wat gemoederen bezig houdt. Dat maakt beleid maken op dit punt heel moeilijk."

In het verleden is er veel technische vooruitgang geboekt, leven mensen langer en gezonder en is de kindersterfte afgenomen. “Dat zijn factoren die op de lange termijn de leeftijdssamenstelling van de bevolking bepalen. Het is ook een teken dat we in een welvarend land wonen,” aldus Van Dalen.