appjecalendarcheckchevron-downchevron-leftchevron-rightchevron-upclosedownloaddragfacebookfast-backwardfast-forwardgoogle-plusiconinstagramlinkedinlistlisten-livelogo-nporadio1logo-tour-de-france mailmicrophonepauseperson-man-2person-woman-4phonepinterestplayplaylistplyr-nextplyr-prevquestionquotesearchsharesorter--up-and-down star--open-and-filled star-openstarthumbdownthumbuptwitterwatch-livewhatsappyoutubeplyr-captions-off plyr-captions-on plyr-enter-fullscreen plyr-exit-fullscreen plyr-fast-forward plyr-muted plyr-pause plyr-play plyr-restart plyr-rewind plyr-volume
STER Advertentie

Hoe lang kennen we virussen al? '200 jaar geleden wisten we er nog niets vanaf'

EPA
vrijdag 16 april 2021 | AVROTROS | Redactie EenVandaag Twitter

"200 jaar geleden wist men nog niet eens van het bestaan van virussen af", zo zei viroloog Ab Osterhaus bij talkshow Op1. Het is lastig voor te stellen, nu het coronavirus al zo lang ons leven beheerst. Maar klopt de uitspraak van Osterhaus? 'Bestaan' virussen inderdaad pas zo kort? Lammert de Bruin onderzoekt het in Feit of Fictie.

Volgens experts is de schatting van Osterhaus wat ruim. We kennen virussen zelfs nog korter: zo'n 120 jaar geleden wisten we nog niet van virussen af. "In 1898 werd de ontdekking gedaan", vertelt viroloog Mark Zwart van het Nederlands Instituut voor Ecologie. "Dat is nu dus 123 jaar geleden."

Feit of Fictie: hoe lang weten we al dat virussen bestaan?

Tabak

De zoektocht begon bij zieke tabaksplanten waar meerdere wetenschappers mee aan de slag gingen. De Duitser Adolf Mayer, directeur van wat nu de Wageningen Universiteit is, deed vanaf 1870 onderzoek naar de ziektekiemen in die planten.

"Mayer heeft toen proeven gedaan waarbij hij liet zien dat hij een pathogeen, een ziektekiem, kon overbrengen tussen tabaksplanten. Hij kon dat pathogeen alleen zelf niet vinden. De veroorzaker die de ziekte verspreidde bleef dus onbekend."

Kleiner dan een bacterie

Hoe kon deze ziektekiem zich verspreiden? Een Russische wetenschapper ging er verder mee aan de slag. "Hij heette Ivanovski en liet zien dat hij die ziektekiem zelfs kon overbrengen door hem eerst door een filter te doen. Door dat filter konden alleen geen bacteriën, want die waren te groot", vertelt Zwart. "De conclusie was dus dat het geen bacterie kon zijn, maar die drong nog niet helemaal tot hem door."

Wie daar wel heil in zag, was de Nederlander Martinus Willem Beijerinck. Hij deed als derde de proef en kwam tot dezelfde resultaten. In tegenstelling tot Ivanovski en Mayer verbond hij er wel een conclusie aan. "Hij noemde het 'Contagium vivum fluidum', een besmettelijke levende vloeistof. Die vloeistof noemde hij vervolgens virus, naar het Latijnse woord voor 'gif'."

Microscoop

"Dat is eigenlijk hét begin geweest van de virologie zoals we die nu kennen." Beijerinck dacht overigens eerst dat het virus vloeibaar was, maar dat bleek later anders te zitten. Hoe we virussen nu kennen, weten we eigenlijk pas sinds de jaren 1930. En dat is allemaal te danken aan de microscoop.

"Virusdeeltjes zijn namelijk zo klein, dat wetenschappers destijds nog geen manier hadden om dat direct te kunnen waarnemen", vertelt Zwart. Door de microscoop kwamen we er precies achter hoe het zat.

Een straf van God

Maar als we virussen niet kenden, waar dacht men vroeger dan dat pandemieën vandaan kwamen? Daar waren veel ideeën over, zoals over de griep, vertelt medisch historicus Melhy van Malenstein. "Over influenza, een Italiaans woord, werd bijvoorbeeld gedacht dat het kwam door invloeden van buitenaf. Bijvoorbeeld door het weer, of door de stand van hemellichamen."

Van Malenstein schreef een boek over de geschiedenis van pandemieën. Ook bij de pest hadden mensen zo hun theorieën. "Daarover werd gedacht dat dat kwam door kwade dampen. Die zouden komen door een straf van God. Hij maakte de lucht dan onrein, waardoor mensen ziek werden."

Feit of Fictie: hoe lang weten we al dat virussen bestaan?

EenVandaag

Dit artikel is een bijdrage van EenVandaag, elke werkdag tussen 16 en 17 uur op NPO Radio 1. Meer over de uitzending is te vinden op EenVandaag.nlFacebook of op Twitter

Correctie melden

STER Advertentie
Vorige pagina Back to top
NPO Radio 1