Staatsrechtgeleerde Wim Voermans: 'Begroting is grootste achilleshiel van dit kabinet'

Volgens Voermans zit de achilleshiel van dit kabinet bij de begroting. "Je kunt wel winkelen bij links en rechts, maar dat werkt niet in een begroting. Dan zul je tot een compromis moeten komen met allerlei partijen." D66, CDA en VVD willen het begrotingstekort onder de twee procent houden. "Dat is onder de Europese grens van drie procent", merkt Voermans op. "Dan wordt het echt heel lastig om allerlei ombuigingen die je nodig hebt te laten landen. Dat zet het direct op scherp."

Als het debat in de Tweede Kamer goed verloopt en de informateur de bloemen krijgt uitgereikt, verwacht Voermans niet dat de Kamer het proces zal tegenhouden. "Sinds 2012 heeft de Kamer de regie over de formatie. Het staat ook in het reglement van orde dat de Kamer een formateur moet aanstellen. Het is de meerderheid van de Kamer die daarover beslist. Ik kan me niet voorstellen dat, gezien de vreugde rondom deze minderheidscoalitie, de Kamer zegt: nee, dit avontuur gaan we niet aan. Maar er is een theoretische mogelijkheid dat ze er niet mee instemmen en dus geen formateur aanstellen."

Spanning in onderhandelingen

Daarmee is het kabinet er nog niet. Het zal voor vrijwel elke beslissing meerderheden moeten zoeken in de Kamer. "In dit akkoord is afgesproken dat de begroting maximaal twee procent in het rood mag. Dat is dus onder de grens van het groei- en stabiliteitspact en strenger dan Europa voorschrijft. Dat wordt lastig, want de tientallen miljarden voor Defensie moeten ergens vandaan komen. Er zal ook in de zorg of sociale zekerheid iets moeten gebeuren, want dit kan je niet zomaar via belastingen opvangen. Dat zet alles meteen onder druk."

Die strakke begrotingsdiscipline zorgt volgens Voermans voor extra spanning in de onderhandelingen. "Dat levert meteen problemen op met de grootste oppositiepartij, GroenLinks/PvdA. Klaver heeft al gezegd dat hij constructief wil kijken naar plannen, maar de zorg moet toegankelijk blijven en ingrijpen in de sociale zekerheid zien we niet zitten. Daar zit altijd wel wat ruimte in, maar de winstwaarschuwing vooraf is afgegeven. Dit percentage van twee procent zet de onderhandelingen direct op scherp, en dat begint al bij de voorjaarsnota van dit jaar."

Op het niveau van 1998

Ook de omvang van het regeerakkoord zegt volgens Voermans iets over het politieke vertrouwen. "We zitten tussen de 20.000 en 30.000 woorden, terug op het niveau van voor 1998. Het kabinet-Schoof had bijvoorbeeld een regeerprogramma van zestigduizend woorden. In de jaren ’60 waren regeerakkoorden meestal drieduizend woorden, oplopend naar 36.000 woorden in het Paarse kabinet in 1998 en bij Rutte II zelfs 46.000. Bij het kabinet Schoof toonde dat het wantrouwen in de detailafspraken."

De formatie duurt inmiddels 92 dagen, ruim drie maanden. "Op 23 februari staat het kabinet op het bordes. Dat is niet de kortste formatie ooit, maar als we kijken vanaf 1945 is het de tiende plek van 32 kabinetten. Voor drie partijen is het betrekkelijk snel. Het kabinet-Jetten zal wel de blaren op de tong moeten praten om een meerderheid te krijgen voor de belangrijkste beslissingen."

Belangrijke rol voor Eerste Kamer

Daarbij speelt ook de Eerste Kamer een cruciale rol. "Daar komen ze 16 zetels tekort, maar in 2027 zijn verkiezingen. Voor het kabinet zal het overleven van het eerste jaar het moeilijkst zijn, vooral vanwege de begroting. De Eerste en Tweede Kamer gooien het vaak op een akkoordje, dus dat kan lastig zijn voor Jetten. Wat kan helpen: de Eerste Kamer bemoeit zich meestal niet al te indringend met de begroting, omdat ze geen direct democratisch mandaat heeft. Ze lezen en gaan niet in de punten en komma’s zitten. Dat is in het voordeel van dit kabinet, want de achilleshiel is de begroting."

Oppositiepartijen zijn daarbij terughoudend, omdat de begroting van alle departementen met elkaar samenhangt. "Je kunt wel winkelen bij links en rechts, maar dat werkt niet met de begroting. Daar zul je tot een compromis moeten komen. Eén departement wegstemmen kan het hele geheel laten sneuvelen."