Het vrije woord van schrijvers staat onder druk

De vrijheid van meningsuiting is wereldwijd onder druk komen te staan de afgelopen vijftien jaar. "Dat heeft voornamelijk te maken met de onafhankelijkheid van media en het publieke debat en de academische vrijheid die onder druk is komen te staan", zegt Klein Lankhorst. De BBC verwijderde onlangs kritische woorden over Donald Trump uit een lezing van Rutger Bregman. In Amerika is dit proces al duidelijker zichtbaar. Zo worden steeds vaker boeken verwijderd uit schoolbibliotheken en zijn op militaire academies boeken over seksisme en racisme niet meer toegestaan. "Ze stelden dat de boeken over diversiteit verdeeldheid zaaien en concepten en genderideologie promoten." Het is een voorbeeld van hoe ultraconservatieve organisaties het vrije woord onder druk zetten.

Auteurs

Ook in Nederland staat het vrije woord onder druk. Een op de zeven schrijvers kreeg in 2024 te maken met agressie of intimidatie, bleek uit een onderzoek van Ipsos I&O in opdracht van SchrijversVeilig. SchrijversVeilig is een meldpunt dat schrijvers ondersteunt om veilig hun werk te kunnen doen. Het werd opgericht door de Auteursbond nadat er meerdere incidenten waren geweest waarbij schrijvers werden bedreigd en geïntimideerd. "Wij constateerden als beroepsvereniging dat we eigenlijk geen middel hadden om ze te helpen. En dan moet je daar wat aan doen", zegt Miro Lucassen van de Auteursbond. 

Framing

Is er ook sprake van censuur van Nederlandse schrijvers? "Nederland is een zeer tolerant en permissief land. Echt keiharde censuur, zoals het weghalen van zinnen uit een lezing, dat is bij ons niet bekend", zegt Lucassen. "Maar wat je wel ziet, is dat allerlei groepen en instanties proberen om individuele schrijvers de mond te snoeren - dan wel iets anders te laten zeggen dan wat ze willen zeggen", legt hij uit. 

Zo wordt tekst soms anders geframed dan de auteur het bedoeld heeft. Dat gebeurde bijvoorbeeld bij Pim Lammers, die een gedicht schreef voor de Kinderboekenweek. De ultraconservatieve organisatie Civitas Christiana verspreidde foutieve informatie waarna de schrijver onder meer het verwijt kreeg een pedofilieactivist te zijn. "Dat komt van een enorm internationaal netwerk met hele diepe zakken en dat beangstigt mij", zegt Klein Lankhorst. Het was een van de incidenten die leidde tot de oprichting van SchrijversVeilig.

Interpretatie

De uitgever van de Correspondent ziet ook een verschuiving in hoe er gereageerd wordt op boeken die zij uitbrengt. Daarbij wordt rekening gehouden met mogelijke interpretaties, die kunnen leiden tot felle reacties. "We hebben een veiligheidsprotocol in het leven geroepen bij ieder boek. We kijken wat de mogelijke reacties en en mogelijke vragen zijn", zegt ze. Daarnaast wordt zorgvuldig afgewogen of en hoe de teksten geframed kunnen worden, en hoe daarop te reageren. 

Voor journalisten is die afweging nog te maken, maar voor fictieschrijvers ligt dat anders, benadrukt Lucassen. "Dan heb je het over kunst. En kunst is altijd vatbaar voor interpretatie en daar is ook niet altijd precies te voorzien wat de wereld ervan gaat vinden", stelt hij. Met SchrijversVeilig probeert de Auteursbond de (creatieve) vrijheid te beschermen. "Wij staan naast en achter de schrijver. Ook helpen we de schrijver door dat meldpunt. En daar hebben we ook dat meldpunt voor. En we doen dat ook door te lobbyen bij onze overheid. Want wij vinden dat die meer achter de creatieve sector zou moeten staan dan ze nu doet."