Zimbabwe eist teruggave van schedels uit koloniale tijd

Hoe gruwelijk het ook klinkt, het meenemen van slachtoffers gebeurde vroeger vaak. "Dat gebeurde op enorm grote schaal", zegt Jos van Beurden, specialist koloniale roofkunst. Niet alleen bij veldslagen werden deze stoffelijke overschotten gekaapt. "Voor een heel klein groepje waren het een soort oorlogstrofeeën. (...) De rest was voor zogenaamde wetenschappelijke doeleinden. Maar eigenlijk waren het racistische doeleinden", zegt hij. Aan de hand van allerlei metingen en testen wilden kolonialen aantonen dat Afrikanen minderwaardig waren aan de Europeanen. 

Roven

Dat ging ontzettend ver: van arbeiders die omkwamen op de werkplaats tot doden in de gevangenis. Er werden zelfs graven opengebroken om lichamen uit te stelen. "Kolonialen kochten dan mensen om het graf na een begrafenis open te maken en die menselijke resten mee te nemen. Dat is ontzettend veel gebeurd in die tijd en wordt ook als buitengewoon pijnlijk ervaren", zegt Van Beurden. 

Deze stoffelijke overschotten zijn uiteindelijk terechtgekomen in musea en particuliere collecties. "In Engeland is net een onderzoek gedaan. Daaruit blijkt dat er in totaal zo'n 263.000 menselijke resten zijn in ongeveer 100 musea", vertelt Van Beurden. "Maar er zijn zo'n 120 musea die het nog niet precies weten. Dus dat getal gaat nog aangevuld worden", zegt hij. Een deel van deze menselijke resten komt uit koloniale gebieden en daarbij gaat het dus meestal om roof. "Ook in Nederland komt 10 á 15 procent uit koloniale gebieden", zegt hij. 

Zimbabwaanse verzetsstrijders

Voor Zimbabwe geldt dat de regering aan Engeland heeft aangegeven dat ze de stoffelijke resten van bepaalde kopstukken van het verzet terugwillen. Het gaat om mensen die om het leven kwamen tijdens de Eerste Chimurenga in 1896 en 1897. "Het zijn specifiek mensen die vermoord zijn waarvan de nabestaanden nog weten dat dat is gebeurd", vertelt Zimbabwe deskundige Peter Hermes. Logischerwijs willen de nabestaanden de schedels terug om het verlies, maar ook het koloniale verleden een plek te geven. 

De Zimbabwaanse afstammelingen zijn ervan overtuigd dat het Natural History Museum in Londen deze schedels in bezit hebben. Acht nakomelingen hebben aangegeven dat ze willen dat er een onderzoek wordt gestart om deze te vinden. "De familie heeft druk gezet op de regering om dit verzoek te doen", vertelt Hermes. 

Musea 

Het is een unieke situatie dat zij denken te weten waar deze schedels zich bevinden. Vaak worden deze nooit meer gelokaliseerd. En andersom is hetzelfde het geval: musea hebben soms dozen vol ongedocumenteerde botten en beenderen. "Onze musea beginnen zich heel ongemakkelijk te voelen bij de menselijke resten", zegt Van Beurden. Vaak is hooguit bekend waar ze vandaan komen, maar sporadisch van wie. "Musea willen er eigenlijk heel graag van af." 

"De discussie over de teruggave van roofkunst loopt al jaren", legt Van Beurden uit. Eerst was dit vooral van toepassing op spullen, maar nu steeds vaker op menselijke resten. Het is voor musea zaak om inzichtelijk te maken wat ze in hun bezit hebben en hier openlijk over te communiceren - juist omdat ze er ook van af willen. Organisaties, landen of mensen die op zoek zijn naar deze stukken uit de geschiedenis, kunnen het dan makkelijker terugvinden. 

Daarmee wordt de geschiedenis rond gemaakt en kunnen mensen hun nabestaanden rouwen en begraven. Bovendien is het een stuk erkenning van het koloniale verleden. "Het afscheid nemen van mensen die terugkomen wordt een grote manifestatie waarbij veel emoties loskomen", voorspelt Hermes.