Amateurdetectives: hulp voor de politie of hinderlijke bemoeienis?

Recherchetekorten en capaciteitsproblemen bij de politie

Burgerspeurders, ook wel amateurdetectives genoemd, zijn mensen die geen rechercheur zijn en niet bij de politie werken, maar toch proberen een misdrijf op te lossen. "Het gaat vooral om vermissingen, maar ook om heel veel cold cases. Daar liggen er honderden van op de plank", legt misdaadjournalist Maaike Timmerman uit. "Ongeveer 1700 cold cases liggen inderdaad nog op de plank", voegt Alissa Hippe van Het Misdaadbureau toe. "Dat zijn heel veel zaken waarbij mensen denken: de politie heeft een capaciteitstekort. Uiteraard vaak met goede bedoelingen." Burgerspeuren is in populariteit gestegen door onder andere truecrime-series, documentaires en programma’s. "Mensen willen mee puzzelen", vertelt Hippe. "En Nederland is daar internationaal gezien ook echt een koploper in."

Verschillende soorten speurders

"Je ziet veel verschillende groepen mensen die dit soort dingen doen en daar verschillende redenen voor hebben om actief te zijn", vertelt criminoloog Jasper van der Kemp. "Dat zie je ook terug in hoe betrokken of vasthoudend mensen zijn." Van der Kemp ziet onder meer speurders die zelf nabestaande of achterblijver zijn en dus direct betrokken zijn. "Dat zie je bijvoorbeeld bij vermissingszaken. Dat is heel begrijpelijk." Hij ziet ook mensen die zelf iets soortgelijks hebben meegemaakt en iets voor anderen willen doen. "Ze hebben óf een eigen belang, óf maken het tot hun zaak."

Daarnaast ziet Van der Kemp nog een andere groep speurders. "Je hebt ook echt mensen die het vooral uit interesse doen, een beetje hobbyachtig." Deze groep houdt vaak van true crime en ziet het als het oplossen van een puzzel. "Dat raakt aan een groep daarachter: mensen die eigenlijk bij de politie hadden willen werken en nu het gevoel hebben dat ze dingen doen die de politie niet doet." Volgens Van der Kemp zijn deze mensen vaak erg overtuigd van hun eigen gelijk.

Ook het woord 'amateurdetective', zoals in de podcast van Saskia Troccoli, wordt niet altijd positief ontvangen. "Ik denk dat dat komt doordat het woord 'amateu'’ een negatieve connotatie heeft", vertelt burgerspeurder Marja West. "Veel mensen hebben daar geen positief beeld bij, terwijl er ook hele goede amateurdetectives zijn." Volgens Troccoli heeft het woord amateur juist een andere betekenis: "Iedereen die niet voor politie of justitie werkt, maar zich wel verdiept in zo’n zaak, valt daaronder."

Onbedoelde gevolgen

"Voor ons is het geen spannend verhaal", vertelt Lena Olivier van de Federatie Nabestaanden Geweldsslachtoffers. Zij verloor zelf haar zus Miranda door femicide. "En als er dan opeens iemand komt die denkt: 'Daar ga ik me eens mee bezighouden, omdat ik dat leuk vind', dan heeft zo iemand niet eens in de gaten dat hij in een mensenleven duikt, en dat daar heel veel aan vastzit." Olivier legt uit dat het opnieuw onder de aandacht brengen van een cold case ook hoop, verdriet en wanhoop kan oproepen. "Dat kun je mensen eigenlijk niet aandoen, hoe goedbedoeld ook. Het is geen levend Cluedo dat we hier spelen."

Criminoloog Van der Kemp ziet ook vaak dat nabestaanden uit het oog worden verloren door burgerspeurders. "Omdat die zaken ineens veel aandacht krijgen of plots in de krant staan, zonder dat nabestaanden daar weet van hebben." Hij ziet ook dat burgers Facebookpagina’s of andere oproepen starten. "Nabestaanden hebben vaak een heel ander beeld van de zaak door hun contact met de politie. Zij worden ineens geconfronteerd met allerlei theorieën en hoop, die helaas vaak onterecht blijkt."

Verdwijning Willeke Dost

Marja West is een burgerspeurder die zich al jarenlang bezighoudt met verschillende onopgeloste zaken, waaronder de verdwijning van Willeke Dost. "Waar mijn interesse in Willeke Dost begon, was de impact op het kleine dorpje Koekange", vertelt West. "Honderden mensen kwamen daarheen: amateurdetectives, podcastmakers, tv-makers, radiomakers, mensen die kwamen prikken, zoekers, duikers, mensen met honden en zelfs paragnosten."

West vertelt dat de situatie in Koekange in 2018, op kerstavond, escaleerde. "Er werd een zoektocht op eigen initiatief gestart. Terwijl iedereen in de kerk aan de overkant zat, werd besloten het grote terrein van de pleegouders overhoop te halen." Zonder toestemming werd er gegraven op hun erf, op zoek naar mogelijke overblijfselen van Willeke. "Dat gaat natuurlijk heel ver." West kon de zaak niet loslaten. Ze herkende zichzelf in het meisje. "Ik merkte dat we iets gemeen hadden. Net als zij stond ik vrij snel alleen."

'Ik heb wel een vermoeden wie er iets weten'

"Ik probeer steeds het maatschappelijke belang af te wegen tegen het belang van de familie", legt West uit. Daarbij probeert ze ook de ethische grenzen en die van de familie van Dost te respecteren. "Je hebt allemaal wel eens het gevoel: 'Ik zou dit of dat willen doen.' Maar je moet binnen de grenzen van de wet blijven en je afvragen: wat kan moreel gezien nog, en wat kan niet?"

De hoeveelheid tijd die West in het onderzoek heeft gestoken noemt ze zelf 'waanzinnig'. "Ik heb vier jaar onderzoek gedaan, zeven dagen per week gewerkt en ik heb het aantal uren niet geteld, want daar zou ik alleen maar heel ongelukkig van worden", vertelt ze. "Als je zo’n fascinatie hebt, blijf je doorgaan. Het is één enorme puzzel." West zou het liefst pas stoppen als ze weet wat er is gebeurd. "Ik heb wel een vermoeden welke mensen er iets weten. Wie dat zijn ga ik uiteraard niet zeggen. Maar ik hoop dat iemand uiteindelijk gewetensnood krijgt en beseft dat hij niet met deze informatie kan blijven zitten."

Benieuwd naar het hele verhaal van burgerspeurder Marja West? Of wil je meer horen over de ervaringen van podcastmaker Saskia Troccoli? Beluister dan de nieuwste aflevering van Het Misdaadbureau onder andere in de NPO Luister-app.